2020-ci il Azərbaycan tarixində dövlətçilik, milli birlik və ərazi bütövlüyü baxımından mühüm dönüş mərhələsi kimi yadda qaldı. Sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən II Qarabağ müharibəsi Azərbaycan xalqının uzun illər ərzində yaşadığı torpaq həsrətinin aradan qaldırılması istiqamətində həlledici hadisəyə çevrildi. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra yaşayış məntəqələri və strateji yüksəkliklər azad edildi, noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması isə müharibənin gedişində xüsusi əhəmiyyət daşıyan hadisələrdən biri oldu.
44 günlük müharibənin başlanması Azərbaycan üçün uzun illər davam edən münaqişənin yeni mərhələyə keçməsi demək idi. Ermənistan silahlı qüvvələrinin atəşə tutması ilə başlayan hərbi qarşıdurma fonunda Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Müharibə günlərində cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində gedən döyüşlər nəticəsində yaşayış məntəqələrinin və mühüm yüksəkliklərin azad edilməsi təmin edildi. Ordunun irəliləyişi müharibənin hərbi-siyasi nəticələrinə ciddi təsir göstərdi.
Bu prosesdə Azərbaycan cəmiyyətinin nümayiş etdirdiyi birlik xüsusi diqqət çəkdi. Müharibə dövründə ölkənin müxtəlif bölgələrində yaşayan insanlar vahid məqsəd ətrafında birləşərək ordunun yanında olduqlarını nümayiş etdirdilər. Könüllü şəkildə ordu sıralarına yazılan gənclər, şəhid ailələri, qazilər, hərbçilərin ailələri və arxa cəbhədə fəaliyyət göstərən vətəndaşlar ümumi səfərbərliyin tərkib hissəsinə çevrildilər. Xalq ilə ordu arasındakı həmrəylik müharibənin mənəvi dayaqlarından biri kimi özünü göstərdi.
44 gün ərzində Azərbaycan Ordusunun keçdiyi döyüş yolu mühüm hərbi nəticələrlə müşayiət olundu. Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı şəhərlərinin və bir sıra kəndlərin azad edilməsi ilə cəbhə xəttində vəziyyət dəyişdi. Hər bir azad olunan yaşayış məntəqəsi Azərbaycanın uzun illər davam edən məcburi köçkünlük probleminin aradan qaldırılması istiqamətində yeni mərhələ yaradırdı.
Müharibənin ən mühüm hadisələrindən biri isə Şuşanın azad edilməsi oldu. 8 noyabr 2020-ci ildə Şuşanın Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçməsi müharibənin gedişində həlledici əhəmiyyət daşıyan hadisə kimi tarixə düşdü. Şuşa Azərbaycanın tarixində, mədəniyyətində və ədəbiyyatında xüsusi yer tutan şəhər olduğuna görə onun azad edilməsi həm hərbi, həm də mənəvi baxımdan mühüm hadisə idi. Prezident İlham Əliyev də sonrakı çıxışlarında Şuşanın azad olunmasını 44 günlük müharibənin mühüm mərhələlərindən biri kimi qeyd edib.
Şuşanın azad edilməsindən sonra hərbi-siyasi vəziyyət yeni mərhələyə daxil oldu. 10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri tərəfindən üçtərəfli bəyanat imzalandı. Sənədə əsasən həmin gün Moskva vaxtı ilə saat 00:00-dan etibarən atəşin və bütün hərbi əməliyyatların tam dayandırılması nəzərdə tutuldu. Bəyanatda Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması ilə bağlı müddəalar da yer aldı.
Bu sənəd müharibənin dayandırılması ilə yanaşı, regionda sonrakı proseslərin hüquqi-siyasi çərçivəsini də müəyyənləşdirdi. Ağdam rayonu 20 noyabrda, Kəlbəcər rayonu 25 noyabrda, Laçın rayonu isə 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı. Beləliklə, 44 günlük müharibə zamanı hərbi yolla azad edilən ərazilərlə yanaşı, üç rayonun da Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi təmin edildi.
II Qarabağ müharibəsinin nəticələri Azərbaycan cəmiyyətinin həyatında yalnız hərbi hadisə kimi deyil, həm də yeni tarixi mərhələnin başlanğıcı kimi özünü göstərdi. Onilliklər ərzində doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların geri qayıtması üçün imkan yarandı. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinə start verildi. Dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, yolların, enerji və sosial infrastrukturun yaradılması, yaşayış məntəqələrinin müasir standartlara uyğun planlaşdırılması qarşıya qoyulan əsas vəzifələr sırasında yer aldı.
Müharibədən sonra qarşıda duran əsas məsələlərdən biri də Böyük Qayıdış prosesinin təmin edilməsidir. Uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamış insanların öz doğma yurdlarına qayıtması azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuq siyasətinin mühüm istiqamətinə çevrildi. Yeni yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, xəstəxanaların, yolların və digər obyektlərin inşası ilə həmin ərazilərdə həyatın bərpası prosesi sürətləndirildi.
Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpası ilə yanaşı, həmin ərazilərin iqtisadi potensialının yenidən istifadəyə verilməsi də diqqət mərkəzindədir. Müasir nəqliyyat infrastrukturu, hava limanları, avtomobil yolları və enerji layihələri regionun Azərbaycanın digər bölgələri ilə əlaqələrinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin ölkənin iqtisadi həyatına yenidən inteqrasiyası uzunmüddətli inkişaf baxımından mühüm istiqamət təşkil edir.
44 günlük müharibənin digər mühüm nəticələrindən biri Azərbaycanın hərbi imkanlarının və müdafiə qabiliyyətinin ortaya qoyulması oldu. Döyüşlər zamanı müxtəlif müasir hərbi texnologiyalardan və taktiki yanaşmalardan istifadə edilməsi dünya hərbi ekspertlərinin də diqqətini çəkdi. Bununla yanaşı, müharibənin nəticələri göstərdi ki, müasir ordu yalnız texniki imkanlarla deyil, peşəkar hazırlıq, idarəetmə, şəxsi heyətin döyüş ruhu və vahid komandanlıq sistemi ilə formalaşır.
Müharibə Azərbaycan xalqının yaddaşında şəhidlərin xatirəsi ilə də əbədi yaşayacaq. Ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda həyatını itirən hərbçilər və mülki şəxslər ölkənin müasir tarixində xüsusi yer tuturlar. Şəhidlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, onların ailələrinə və qazilərə göstərilən diqqət dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi davam etdirilir.
II Qarabağ müharibəsi Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm səhifə açdı. Müharibədən əvvəl uzun illər davam edən diplomatik proseslər, beynəlxalq vasitəçilik səyləri və qəbul edilmiş sənədlər problemin həllini təmin etməmişdi. 2020-ci ildə baş verən hadisələr isə regionda yeni reallıqların formalaşmasına gətirib çıxardı. 10 noyabr bəyanatı ilə hərbi əməliyyatların dayandırılması və bir sıra ərazilərin Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması bu yeni mərhələnin əsas nəticələrindən biri oldu.
Zəfərdən sonrakı dövr Azərbaycan qarşısında daha geniş və uzunmüddətli vəzifələr müəyyənləşdirdi. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa işlərinin həyata keçirilməsi, keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə öz yurdlarına qayıtması, iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması və regionun ölkənin ümumi inkişaf sisteminə inteqrasiyası bu mərhələnin əsas istiqamətlərindəndir.
Bu baxımdan 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi yalnız döyüş meydanında əldə edilən nəticələrlə məhdudlaşmır. Həmin dövr Azərbaycanın müasir tarixində xalqın milli iradəsinin, ordunun döyüş qabiliyyətinin və dövlətin uzunmüddətli strategiyasının mühüm sınaq mərhələlərindən biri oldu. Müharibənin gedişində əldə olunan nəticələr sonrakı illərdə Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı quruculuq prosesinin başlanmasına zəmin yaratdı.
Bu gün azad edilmiş ərazilərdə yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, insanların öz doğma yurdlarına qayıtması və həyatın yenidən qurulması 2020-ci il Zəfərinin davam edən nəticələrindən biridir. Müharibə ilə əldə olunan tarixi dəyişikliklər indi quruculuq və inkişaf mərhələsi ilə tamamlanır. Qarabağın yenidən dirçəldilməsi Azərbaycanın qarşısında dayanan mühüm dövlət layihələrindən biri olaraq davam edir.
44 günlük müharibə Azərbaycan xalqının müasir tarixində dərin iz qoyan hadisədir. 27 sentyabrda başlayan döyüşlər 8 noyabrda Şuşanın azad edilməsi, 10 noyabrda isə üçtərəfli bəyanatın imzalanması ilə yeni mərhələyə keçdi. Bu tarixlər Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında müharibənin əsas mərhələlərini əks etdirən hadisələr kimi qorunur.
II Qarabağ müharibəsində əldə olunan Zəfərdən sonra qarşıda duran əsas məqsəd azad edilmiş torpaqlarda dayanıqlı həyatın qurulması, insanların öz yurdlarına təhlükəsiz qayıdışının təmin edilməsi və regionun gələcək inkişafının formalaşdırılmasıdır. Beləliklə, 2020-ci ilin hərbi Zəfəri sonrakı illərin bərpa, qayıdış və quruculuq mərhələsi ilə davam etdirilir.
Zümrüd Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
