Müasir dünyada dini və mədəni müxtəlifliyin qorunması, xalqlar arasında qarşılıqlı hörmətin təmin edilməsi və ayrı-seçkiliyə qarşı mübarizə beynəlxalq gündəliyin mühüm məsələlərindəndir. Xüsusilə İslam dünyasına münasibətdə son illərdə müxtəlif mübahisəli proseslərin, dini ayrı-seçkilik hallarının və islamofob meyillərin müşahidə olunması müsəlman ölkələrinin həmrəyliyinin əhəmiyyətini daha da artırır. Bu kontekstdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15 sentyabr 2026-cı ildə Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının nümayəndələri ilə görüşündə səsləndirdiyi fikirlər diqqət çəkir. Prezident bildirib ki, “bizim dinimizə qarşı, İslam dünyasına qarşı elan olunmamış müharibə gedir və islamofobiya onun kiçik bir tərkib hissəsidir”. O, belə hallara qarşı əsas cavabın birlik olduğunu vurğulayıb.
Bu yanaşma İslam dünyasında həmrəyliyin yalnız dini məsələ kimi deyil, eyni zamanda humanitar, mədəni və ictimai məsələ kimi dəyərləndirilməsini ön plana çıxarır. Dini inanclara hörmət, müqəddəs dəyərlərin qorunması və insanların etiqad azadlığının təmin edilməsi universal hüquq və azadlıqlar sisteminin mühüm hissəsidir. Hər hansı dinin və ya dini icmanın ümumiləşdirilmiş şəkildə mənfi obrazda təqdim olunması isə cəmiyyətdə ayrı-seçkilik və qarşıdurma meyillərini gücləndirə bilər.
İslamofobiya anlayışı məhz bu baxımdan xüsusi diqqət tələb edir. Müsəlmanlara qarşı ayrı-seçkilik, dini mənsubiyyətə görə düşmən münasibət, İslamın və müsəlmanların bütövlükdə mənfi stereotiplərlə təqdim edilməsi müxtəlif beynəlxalq qurumlar və hüquq müdafiə təşkilatları tərəfindən problem kimi gündəmə gətirilir. Azərbaycan da uzun müddətdir bu məsələnin beynəlxalq səviyyədə müzakirə olunmasının tərəfdarı kimi çıxış edir.
Azərbaycanın mövqeyində mühüm məqamlardan biri İslamofobiyaya qarşı mübarizənin digər dinlərə və xalqlara qarşı düşmənçiliklə eyniləşdirilməməsidir. Ölkə özünü multikulturalizm və dinlərarası dialoq platforması kimi təqdim edir. Prezident İlham Əliyev əvvəlki çıxışlarında da ksenofobiya, islamofobiya, antisemitizm, irqçilik və ayrı-seçkiliyi təhlükəli meyillər sırasında göstərib və müxtəlif dinlərin nümayəndələri arasında qarşılıqlı hörmətin vacibliyini vurğulayıb.
Azərbaycanın bu istiqamətdəki siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri İslam həmrəyliyi ilə multikulturalizm ideyasının qarşı-qarşıya qoyulmamasıdır. Əksinə, fərqli dini icmaların dinc şəraitdə birgə yaşaması və onların hüquqlarının qorunması cəmiyyətin sabitliyi üçün mühüm amil kimi qiymətləndirilir. 2017-ci ilin Azərbaycanda “İslam Həmrəyliyi İli” elan edilməsi də bu yanaşmanın mühüm nümunələrindən biri olub. Həmin dövrdə Azərbaycan müsəlman dünyasında həmrəyliyin gücləndirilməsi və ölkələr arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində təşəbbüslər irəli sürüb.
İslam dünyasının qarşısında dayanan problemlərin yalnız bir ölkənin səyləri ilə həll edilməsi mümkün deyil. Müxtəlif müsəlman ölkələrinin siyasi, iqtisadi, mədəni və humanitar imkanları fərqlidir. Lakin onları birləşdirən ümumi dəyərlər, ortaq dini-mədəni irs və qarşılıqlı maraqlar mövcuddur. Bu ortaq zəmin üzərində əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi beynəlxalq səviyyədə müsəlman icmalarının üzləşdiyi problemlərin daha geniş şəkildə gündəmə gətirilməsinə imkan verə bilər.
Türk dünyası bu prosesdə xüsusi yer tutur. Türk dövlətləri arasında münasibətlər son illərdə siyasi və iqtisadi əməkdaşlıqla yanaşı, humanitar, mədəni və dini istiqamətlərdə də inkişaf edir. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində keçirilən görüşlər ortaq dəyərlərin və qarşılıqlı əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm platformaya çevrilib. Bakıda keçirilən son görüşdə də türk dövlətlərinin və müsəlman dini rəhbərlərinin nümayəndələrinin iştirakı bu əməkdaşlığın mənəvi-humanitar istiqamətinin əhəmiyyətini nümayiş etdirib.
Dini dəyərlərə hörmət məsələsi yalnız müsəlman ölkələri üçün deyil, bütün beynəlxalq ictimaiyyət üçün əhəmiyyətlidir. Dünyanın müxtəlif regionlarında fərqli dinlərin və inancların nümayəndələri yaşayır. Bu müxtəlifliyin qorunması üçün qarşılıqlı hörmət və tolerantlıq prinsiplərinin möhkəmləndirilməsi vacibdir. Hər hansı dini inancın təhqir olunması, müqəddəs kitabların və dini simvolların təhqir predmetinə çevrilməsi cəmiyyətlər arasında gərginliyi artıra bilər.
Bu səbəbdən dini azadlıqların müdafiəsi ilə ifadə azadlığı arasında balans məsələsi də beynəlxalq müzakirələrin mühüm istiqamətlərindən biridir. Demokratik cəmiyyətlərdə ifadə azadlığı fundamental hüquqdur, lakin bu hüquqdan istifadə zamanı ayrı-seçkiliyə və zorakılığa çağırışların qarşısının alınması da mühüm məsələ olaraq qalır. Əsas məqsəd müxtəlif hüquqlar arasında qarşıdurma yaratmaq deyil, fərqli inanclara malik insanların təhlükəsiz və ləyaqətli şəraitdə yaşamasını təmin edən hüquqi və ictimai mühit formalaşdırmaqdır.
İslamofobiyanın təhlükəsi də məhz burada ortaya çıxır. Ayrı-ayrı şəxslərin və ya qrupların hərəkətlərinin bütün müsəlmanlara şamil edilməsi düzgün yanaşma deyil. Eyni zamanda, terror və zorakılığın İslam dini ilə eyniləşdirilməsi də milyonlarla müsəlmanın dini kimliyinə qarşı mənfi stereotiplərin yaranmasına səbəb ola bilər. Azərbaycan Prezidenti də müxtəlif çıxışlarında terrorun hər hansı dinlə əlaqələndirilməsinin düzgün olmadığını bildirib və İslamın sülh və mərhəmət dəyərlərini təbliğ edən din olduğunu vurğulayıb.
Məhz buna görə dini liderlərin üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Onlar cəmiyyətlərdə sülh, mərhəmət, qarşılıqlı hörmət və həmrəylik ideyalarının gücləndirilməsinə töhfə verə bilərlər. Dini rəhbərlərin beynəlxalq görüşlərdə bir araya gəlməsi müxtəlif ölkələrdə yaşayan müsəlman icmalarının problemlərinin müzakirəsi və ortaq mövqelərin formalaşdırılması üçün imkan yaradır.
Azərbaycanın Bakı şəhərində beynəlxalq dini tədbirlərə ev sahibliyi etməsi də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Ölkə müxtəlif dinlərin nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən forum və konfranslarda dinlərarası dialoqun əhəmiyyətini ön plana çıxarıb. Bu siyasət İslam həmrəyliyini digər dini icmalara qarşı qarşıdurma kimi deyil, müxtəlif dini və mədəni qrupların qarşılıqlı hörmət şəraitində birgə yaşayışının bir hissəsi kimi təqdim edir.
Məsələnin digər mühüm tərəfi İslam dünyasının daxilində həmrəyliyin gücləndirilməsidir. Müsəlman ölkələri arasında siyasi fikir ayrılıqları, regional maraqlar və müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Lakin dini ayrı-seçkilik və islamofobiya kimi ümumi problemlər qarşısında dialoq və əməkdaşlıq imkanlarının artırılması ortaq maraqlara cavab verə bilər.
Bu istiqamətdə Türk Dövlətləri Təşkilatı daxilində dini və humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi də əhəmiyyət daşıyır. Ortaq tarixə və mədəniyyətə malik türk xalqları arasında dini-mənəvi əlaqələrin möhkəmləndirilməsi İslam dünyasında əməkdaşlığın daha geniş platformalarda inkişafına töhfə verə bilər.
İslam dünyasının beynəlxalq münasibətlərdə daha fəal və koordinasiyalı mövqe nümayiş etdirməsi üçün yalnız siyasi bəyanatlar kifayət etmir. Təhsil, elm, mədəniyyət, media və vətəndaş cəmiyyəti sahələrində əməkdaşlıq da vacibdir. İslam mədəniyyətinin elmi, fəlsəfi və humanist irsinin dünya ictimaiyyətinə daha geniş təqdim olunması dini stereotiplərin azalmasına və müxtəlif cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın artmasına xidmət edə bilər.
Azərbaycanın tarixi və mədəni irsi bu baxımdan geniş imkanlar yaradır. Şərq və Qərb sivilizasiyalarının qovuşduğu coğrafiyada yerləşən ölkəmiz əsrlər ərzində İslam mədəniyyətinin mühüm mərkəzlərindən biri olub. Şərq fəlsəfəsinin, elminin, ədəbiyyatının və memarlığının inkişafında Azərbaycan ərazisində yetişmiş çoxsaylı alim və mütəfəkkirlərin mühüm rolu olub.
Bu irsin beynəlxalq səviyyədə təbliği İslam dünyasının yalnız dini deyil, həm də elmi və mədəni potensialını göstərmək baxımından əhəmiyyətlidir. Seyid Yəhya Bakuvi kimi böyük mütəfəkkirlərin irsinin beynəlxalq konfranslarda araşdırılması da bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Belə tədbirlər İslam mədəniyyətinin zənginliyinin və müxtəlifliyinin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına imkan verir.
Bu gün əsas məsələlərdən biri İslam dünyasına münasibətdə yaranan stereotiplərə qarşı elmi, mədəni və diplomatik vasitələrlə mübarizə aparmaqdır. Tənqid və fikir müxtəlifliyi demokratik cəmiyyətlərin ayrılmaz hissəsidir. Lakin dini mənsubiyyətə görə insanların bütövlükdə təhqir olunması və ayrı-seçkiliyə məruz qalması universal bərabərlik prinsipləri ilə uzlaşmır.
Prezident İlham Əliyevin “yalnız bizim birliyimiz” fikrini önə çıxarması da məhz bu kontekstdə qiymətləndirilə bilər. 15 sentyabr 2026-cı il tarixli görüşdə o, İslama və müsəlman dünyasına qarşı yönəlmiş təhqiredici və dini dəyərləri hədəf alan hərəkətləri məqsədli siyasətin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirib və belə hallara qarşı birlik çağırışı edib. Bu, dövlət başçısının siyasi mövqeyidir və həmin yanaşmanın beynəlxalq müstəvidə müzakirəsi dini həmrəylik məsələsini yenidən gündəmə gətirir.
İslam dünyasının həmrəyliyi isə digər dinlərə qarşı yönəlmiş qarşıdurma deyil. Əksinə, dini həmrəylik qarşılıqlı hörmət, hüquq bərabərliyi və sülh prinsipləri ilə birlikdə nəzərdən keçirildikdə daha geniş humanitar məna qazanır. Azərbaycanın multikulturalizm siyasətində də müxtəlif dini icmaların birgəyaşayışı əsas prinsiplərdən biri kimi təqdim olunur.
Dünyada sülhün və sabitliyin qorunması üçün müxtəlif dinlərin nümayəndələri arasında dialoqun genişləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. İslam dünyasının qarşılaşdığı problemlərin həlli də qarşıdurma və düşmənçilikdən deyil, diplomatiya, hüquqi mexanizmlər, maarifləndirmə və beynəlxalq əməkdaşlıqdan keçir.
Bu baxımdan İslamofobiyaya qarşı mübarizə yalnız müsəlmanların deyil, bütün beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətində olmalı məsələdir. Çünki dini ayrı-seçkilik bir qrupun problemi kimi qalmır; o, cəmiyyətdə ümumi dözümsüzlük və qarşıdurma mühitinin yaranmasına səbəb ola bilər. Eyni prinsip bütün dini və etnik qruplara münasibətdə tətbiq edilməlidir.
Azərbaycanın beynəlxalq platformalarda irəli sürdüyü əsas mesajlardan biri də məhz sülh, qarşılıqlı hörmət və həmrəylikdir. Bu yanaşma İslam dünyasının problemlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması ilə yanaşı, müxtəlif dinlərin nümayəndələri arasında dialoqun inkişaf etdirilməsinə də imkan yaradır.
Bu gün İslam dünyasının qarşısında həmrəylik, qarşılıqlı etimad və əməkdaşlığı gücləndirmək kimi mühüm vəzifələr dayanır. Dini dəyərlərin qorunması, islamofobiyanın və bütün digər dini ayrı-seçkilik formalarının qarşısının alınması, müsəlman ölkələri arasında əlaqələrin genişləndirilməsi və İslam mədəniyyətinin humanist mahiyyətinin dünyaya daha dolğun təqdim edilməsi bu prosesin əsas istiqamətlərindən ola bilər.
Belə bir şəraitdə birlik yalnız siyasi şüar deyil, həm də ortaq məsuliyyət anlayışıdır. İslam dünyasının qarşılaşdığı problemlər nə qədər mürəkkəb olsa da, dialoq və əməkdaşlıq üçün imkanlar mövcuddur. Azərbaycanın bu istiqamətdə beynəlxalq dini və humanitar tədbirlərə ev sahibliyi etməsi, Türk dünyası və müsəlman ölkələri ilə əlaqələri genişləndirməsi həmin əməkdaşlığın mühüm nümunələrindən biridir.
İslamofobiyaya və dini ayrı-seçkiliyin bütün formalarına qarşı ən effektiv yanaşmalardan biri cəmiyyətlər arasında təmasların artırılması, düzgün məlumatlandırma və qarşılıqlı hörmətin möhkəmləndirilməsidir. Dini müxtəlifliyin qarşıdurma mənbəyi deyil, insanlığın mədəni zənginliyi kimi qəbul edilməsi davamlı sülhün mühüm şərtlərindən biridir.
Azərbaycan Prezidentinin son çıxışında səsləndirdiyi fikirlər də bu mövzunun beynəlxalq gündəmdə aktuallığını bir daha göstərir. İslam dünyasının üzləşdiyi problemlərin həlli üçün həmrəylik və birgə fəaliyyət çağırışı dini dəyərlərin qorunması ilə yanaşı, daha geniş mənada sülh, qarşılıqlı hörmət və humanitar əməkdaşlıq məsələlərini də gündəmə gətirir.
Ariz Məmmədov,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
