Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində elə tarixlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız müəyyən bir hadisə ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə dövlətin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcını ifadə edir. 20 Sentyabr da məhz belə əlamətdar tarixlərdən biridir. 2023-cü il sentyabrın 19-da başlayan və 24 saatdan az davam edən lokal xarakterli antiterror tədbirlərinin nəticəsində Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpası təmin edildi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə sentyabrın 20-si Dövlət Suverenliyi Günü elan edildi.
Prezident İlham Əliyev 20 sentyabr 2024-cü ildə Qarabağ Universitetinin müəllim və tələbə heyəti ilə görüşündə bu tarixi hadisənin əhəmiyyətini xüsusi vurğulayaraq deyib: “Düz bir il bundan əvvəl qəhrəman Azərbaycan Ordusu dövlət suverenliyini tam bərpa etmişdir. Bir gündən az davam edən antiterror əməliyyatı nəticəsində separatçıların kökü kəsildi, Azərbaycan öz dövlət suverenliyini tam təmin etdi, beynəlxalq hüquq zəfər çaldı və Azərbaycan öz gücünü bir daha göstərdi”.
Bu fikirlər 20 Sentyabrın Azərbaycan tarixindəki yerini aydın şəkildə ifadə edir. Çünki dövlət suverenliyi yalnız əraziyə nəzarət məsələsi deyil. Suverenlik dövlətin öz ərazisində Konstitusiyasının, qanunlarının və dövlət institutlarının tam şəkildə tətbiq olunmasını, dövlət hakimiyyətinin vahidliyini və ölkənin daxili və xarici siyasətini müstəqil müəyyən etmək imkanını özündə birləşdirən fundamental anlayışdır. 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələr Azərbaycanın dövlət suverenliyinin ölkənin bütün ərazisində təmin olunması baxımından mühüm mərhələ yaratdı.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası uzun illər ərzində qarşıya qoyulmuş dövlətçilik məqsədlərindən biri olub. 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində Azərbaycanın ərazilərinin işğal olunması ölkənin ərazi bütövlüyünə ciddi zərbə vurmuş, yüz minlərlə insan öz doğma yurdlarından məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdü. Həmin dövrdən etibarən Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə əsaslanaraq ərazi bütövlüyünün bərpası idi. Prezidentin 2024-cü il sərəncamında da bu tarixi prosesə diqqət çəkilir və 2020-ci il Vətən müharibəsində əldə edilmiş nəticələrin ardınca 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin ölkənin suverenliyinin tam bərpasına gətirib çıxardığı qeyd olunur.
2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycanın əldə etdiyi hərbi nəticələr ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ oldu. Lakin həmin dövrdə Qarabağın müəyyən hissəsində qanunsuz silahlı birləşmələrin mövcudluğu davam edirdi. Bu səbəbdən 2023-cü ilin sentyabrında baş verən proseslər Azərbaycan dövlətinin ərazi bütövlüyünün ardınca tam suverenliyinin təmin edilməsi baxımından ayrıca tarixi əhəmiyyət qazandı.
2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağ iqtisadi rayonunda baş verən genişmiqyaslı təxribatların qarşısının alınması və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpa edilməsi məqsədilə lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldı. Azərbaycan Prezidentinin 2024-cü il 19 sentyabr tarixli Sərəncamında bildirildiyi kimi, əməliyyat 23 saat davam etdi və sentyabrın 20-də başa çatdı. Sərəncamda əməliyyat nəticəsində qarşıya qoyulan vəzifələrin yerinə yetirildiyi və Azərbaycan Respublikasının suverenliyinin tam bərpa edildiyi qeyd olunur.
Bu hadisənin mühüm tərəflərindən biri ondan ibarət idi ki, Azərbaycan ərazisində dövlət hakimiyyətinin vahidliyinin təmin olunması üçün yeni mərhələ başladı. Uzun müddət ərzində müxtəlif səbəblərdən Azərbaycan qanunlarının tam tətbiq olunmadığı ərazilərdə dövlət institutlarının fəaliyyətinin bərpası üçün imkan yarandı. Dövlət Bayrağının həmin ərazilərdə ucaldılması isə bu dəyişikliklərin simvolik ifadələrindən biri oldu. 2023-cü ilin oktyabrında Prezident İlham Əliyev Xocavənd şəhərində və Xocalı rayonunun Əsgəran qəsəbəsində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Həmin yaşayış məntəqələrinin 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilmiş antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan nəzarətinə keçdiyi rəsmi məlumatlarda qeyd edilir.
20 Sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü kimi təsis olunması bu hadisənin dövlətçilik tarixində xüsusi yerinin hüquqi səviyyədə təsdiqlənməsi deməkdir. Prezident İlham Əliyevin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamında 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində qanunun aliliyinin təmin olunduğu və dövlət suverenliyinin bərpa edildiyi nəzərə alınaraq hər il sentyabrın 20-nin Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.
Bu tarix həm də Azərbaycanın dövlətçilik anlayışında ərazi bütövlüyü ilə suverenliyin qarşılıqlı bağlılığını göstərir. 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində əldə olunan nəticələr 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi ilə yeni mərhələyə keçdi. Prezident İlham Əliyev 2023-cü ildə Xankəndidə keçirilən hərbi paradda çıxışı zamanı da 20 sentyabr 2023-cü ili Azərbaycanın tarixində xüsusi yer tutan tarix kimi xarakterizə etmiş və həmin gün dövlət suverenliyinin tam bərpa edildiyini bildirmişdi.
Dövlət suverenliyinin bərpası Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda genişmiqyaslı quruculuq prosesinin daha ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi üçün də yeni imkanlar yaratdı. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, müasir infrastrukturun yaradılması, nəqliyyat əlaqələrinin bərpası, enerji və sosial obyektlərin inşası, habelə keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi bu mərhələnin əsas istiqamətlərindəndir.
Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində insanların öz yurdlarına qayıtması Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda yeni həyatın formalaşmasını sürətləndirir. Dövlət səviyyəsində həyata keçirilən layihələr çərçivəsində yaşayış məntəqələri yenidən salınır, məktəblər, xəstəxanalar və digər sosial obyektlər tikilir, yollar və kommunikasiyalar yaradılır. Beləliklə, suverenliyin bərpası yalnız siyasi-hüquqi nəticə kimi deyil, azad edilmiş ərazilərdə uzunmüddətli inkişaf üçün yeni imkanların yaranması baxımından da əhəmiyyət daşıyır. Prezidentin rəsmi internet səhifəsində Böyük Qayıdış çərçivəsində Xocalı və digər ərazilərdə insanların məskunlaşdırılması və infrastrukturun yaradılması barədə məlumatlar təqdim olunur.
20 Sentyabr tarixinin digər mühüm cəhəti onun dövlətçilik yaddaşında yeni məzmun formalaşdırmasıdır. Tarixi günlərin milli yaddaşda yaşadılması cəmiyyətin keçdiyi yolu dərk etməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Dövlət Suverenliyi Gününün təsis edilməsi də 2023-cü ildə baş vermiş hadisənin gələcək nəsillərə çatdırılması, dövlət müstəqilliyi və suverenlik anlayışlarının əhəmiyyətinin diqqətdə saxlanılması baxımından mühüm addımdır.
Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpası ölkənin siyasi və hüquqi məkanının bütövlüyünü də möhkəmləndirdi. Dövlətin bütün ərazilərində vahid hüquq sisteminin tətbiqi, konstitusion normaların qüvvədə olması və dövlət institutlarının fəaliyyət göstərməsi müstəqil dövlətçiliyin əsas şərtlərindən biridir. Bu baxımdan 20 Sentyabr Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində xüsusi məna daşıyan tarix kimi formalaşıb.
Bu tarix həmçinin Azərbaycan Ordusunun 2020-ci ildən sonra qarşısında duran növbəti tarixi vəzifənin həyata keçirilməsi ilə bağlıdır. 44 günlük müharibədə ərazi bütövlüyünün bərpası üçün əldə edilən nəticələrdən sonra 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri dövlət suverenliyinin tam təmin olunmasına gətirib çıxardı. Beləliklə, iki mühüm mərhələ bir-birini tamamladı: əvvəlcə işğal altında olan ərazilərin böyük hissəsi azad edildi, daha sonra isə Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət hakimiyyətinin və qanunlarının tətbiqi təmin olundu.
Bu gün 20 Sentyabr Azərbaycanın dövlətçilik salnaməsində suverenliyin rəmzi kimi qeyd olunur. Həmin tarix xalqın uzun illər ərzində qarşılaşdığı mürəkkəb proseslərdən sonra ölkənin ərazi bütövlüyü və dövlət suverenliyi məsələsində yeni mərhələyə keçidini ifadə edir. Dövlət Bayrağının Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun müxtəlif yaşayış məntəqələrində dalğalanması, insanların doğma torpaqlarına qayıtması və regionda yeni həyatın qurulması bu tarixi prosesin davam edən nəticələridir.
Prezident İlham Əliyevin Qarabağ Universitetindəki çıxışında səsləndirdiyi “Azərbaycan öz dövlət suverenliyini tam təmin etdi” fikri məhz bu tarixi mərhələnin əsas məzmununu ifadə edir. 20 Sentyabr artıq Azərbaycan təqvimində yalnız bir tarix deyil, dövlətin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin təmin olunması ilə bağlı mühüm hadisəni xatırladan rəsmi gündür. Dövlət Suverenliyi Gününün təsis edilməsi isə bu hadisənin dövlətçilik tarixindəki yerini rəsmiləşdirib.
Azərbaycan üçün yeni mərhələ artıq yalnız əldə edilmiş nəticələrin qorunması ilə məhdudlaşmır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası, insanların təhlükəsiz və dayanıqlı şəkildə öz yurdlarına qayıtması, regionun iqtisadi potensialının reallaşdırılması və burada müasir yaşayış mühitinin yaradılması qarşıdakı dövrün mühüm istiqamətləridir. 20 Sentyabrın tarixi məzmunu da bu baxımdan həm keçmişə nəzər salmağı, həm də suveren Azərbaycanın gələcək inkişafını düşünməyi tələb edir.
Dövlət suverenliyi milli dövlətçiliyin fundamental dayaqlarından biridir. Azərbaycanın 20 Sentyabrı Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd etməsi isə ölkənin müasir tarixində baş vermiş mühüm dəyişikliklərin hüquqi və tarixi yaddaşda yaşadılmasına xidmət edir. 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələrdən sonra Azərbaycan öz ərazisində dövlət hakimiyyətinin tamlığını təmin edən yeni mərhələyə daxil olub və bu tarix ölkənin dövlətçilik salnaməsində mühüm səhifələrdən biri kimi qalacaq.
Cahan Bayramlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
