Azərbaycanın müasir tarixində ən ağır və uzunmüddətli sınaqlardan biri ərazilərinin Ermənistan tərəfindən işğal olunması idi. 1990-cı illərin əvvəllərindən başlayan bu proses nəticəsində ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsi uzun illər ərzində işğal altında qaldı. Bu dövr Azərbaycan xalqının yaddaşında itkilər, məcburi köçkünlük, dağıdılmış şəhər və kəndlər, pozulmuş talelər və doğma torpaqlara qayıtmaq arzusu ilə yadda qaldı.
İşğal Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün pozulması ilə yanaşı, ölkənin sosial-iqtisadi inkişafına da ciddi təsir göstərdi. Yaşayış məntəqələri dağıdıldı, tarixi və mədəni abidələrə ziyan vuruldu, təsərrüfat infrastrukturu sıradan çıxarıldı. İşğal olunmuş ərazilərdə insanların öz doğma yurdlarında yaşamaq hüququ pozuldu. Yüz minlərlə Azərbaycan vətəndaşı məcburi köçkün vəziyyətinə düşərək ölkənin müxtəlif bölgələrində məskunlaşmağa məcbur oldu.
Bu illər ərzində Azərbaycan dövləti işğal faktının aradan qaldırılması və ərazi bütövlüyünün bərpası məsələsini daim gündəmdə saxladı. Diplomatik müstəvidə aparılan fəaliyyətin əsas məqsədlərindən biri beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini problemin mahiyyətinə yönəltmək, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasının vacibliyini beynəlxalq hüququn prinsipləri əsasında müdafiə etmək idi.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələrdə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən çıxarılması və münaqişənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü, suverenliyi və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri çərçivəsində həll edilməsi ilə bağlı müddəalar əks olunmuşdu. Lakin sonrakı illərdə bu qətnamələrin icrası təmin edilmədi. Beləliklə, münaqişənin dinc yolla həlli üçün aparılan uzunmüddətli danışıqlar konkret nəticə vermədi.
İşğalın ən ağır nəticələrindən biri insanların doğma yurdlarından didərgin salınması oldu. Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Kəlbəcər, Laçın rayonları və digər ərazilərdə yaşayan əhali öz evlərini tərk etməyə məcbur edildi. Məcburi köçkünlük insanların həyat tərzini dəyişdirdi, ailələrin sosial və iqtisadi vəziyyətinə təsir göstərdi. Buna baxmayaraq, doğma torpaqlara qayıdış ümidi illər boyu qorunub saxlanıldı.
Azərbaycan dövləti məcburi köçkünlərin sosial problemlərinin həlli üçün müxtəlif proqramlar həyata keçirdi. Yeni yaşayış massivlərinin salınması, mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması, məşğulluq imkanlarının artırılması və sosial təminat tədbirləri bu siyasətin əsas istiqamətlərindən oldu. Bununla yanaşı, dövlət siyasətinin əsas hədəfi dəyişməz olaraq qalırdı: işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsi və insanların öz doğma torpaqlarına qayıtmasının təmin olunması.
İşğal illərində həmin ərazilərdə Azərbaycanın tarixi və mədəni irsinə də ciddi zərər vuruldu. Qədim yaşayış məskənləri, məscidlər, qəbiristanlıqlar, muzeylər və digər mədəniyyət nümunələri dağıntıya məruz qaldı. Ağdamın xarabalığa çevrilməsi, şəhər və kəndlərin genişmiqyaslı dağıntılara məruz qalması işğalın miqyasını nümayiş etdirən nümunələrdən biri kimi yadda qaldı. Bu dağıntılar yalnız fiziki məkanın deyil, həmin ərazilərdə formalaşmış çoxəsrlik sosial-mədəni mühitin də pozulmasına səbəb oldu.
İşğal olunmuş ərazilərin təbii sərvətlərindən və iqtisadi potensialından qanunsuz istifadə ilə bağlı məsələlər də Azərbaycan tərəfindən beynəlxalq platformalarda qaldırılırdı. Faydalı qazıntı yataqları, meşə ehtiyatları və digər təbii resursların istifadəsi ərazilərin iqtisadi potensialına təsir göstərən amillərdən biri idi. Azərbaycan bu məsələlərə beynəlxalq hüquq və ərazi bütövlüyü prinsipləri çərçivəsində yanaşırdı.
Uzun illər davam edən status-kvo vəziyyəti dəyişmədikcə problemin həlli daha da mürəkkəbləşirdi. Azərbaycan isə iqtisadi və hərbi potensialını artıraraq öz təhlükəsizlik imkanlarını gücləndirdi. Ordu quruculuğuna xüsusi diqqət yetirildi, Silahlı Qüvvələrin maddi-texniki təminatı yaxşılaşdırıldı, hərbi qulluqçuların peşəkarlığının artırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. Ölkənin iqtisadi gücünün artması dövlətin müdafiə qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsi üçün də imkanlar yaratdı.
2020-ci ilin sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi işğalın aradan qaldırılması istiqamətində həlledici mərhələ oldu. 44 gün davam edən hərbi əməliyyatlar nəticəsində Azərbaycan Ordusu bir sıra şəhər, rayon, qəsəbə və kəndləri işğaldan azad etdi. 8 noyabrda Şuşanın azad olunması müharibənin gedişində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması və bir sıra ərazilərin Azərbaycana qaytarılması nəzərdə tutuldu.
Bu mərhələ uzun illər davam edən işğalın aradan qaldırılması prosesində yeni siyasi reallıq yaratdı. Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması ilə ərazilərin böyük hissəsində dövlət suverenliyinin bərpası təmin edildi. Azərbaycan üçün qarşıda yeni vəzifələr meydana çıxdı: işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, təhlükəsizliyin təmin olunması və insanların doğma yurdlarına qayıdışının təşkili.
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın həyata keçirdiyi tədbirlərdən sonra ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyi bərpa edildi. Bununla 30 ildən artıq davam edən işğal və separatçı idarəçilik dövrü sona çatdı. Dövlətin bütün ərazilərində konstitusion quruluşun və dövlət hakimiyyətinin təmin edilməsi Azərbaycanın müasir tarixində yeni mərhələ açdı.
İşğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası miqyasına görə Azərbaycanın qarşısında duran ən böyük quruculuq layihələrindən biridir. Müharibədən sonra ərazilərin minalardan təmizlənməsi prioritet məsələyə çevrildi. Çünki mina və partlamamış hərbi sursatlar insanların təhlükəsiz şəkildə yaşayış məntəqələrinə qayıtmasına ciddi maneə yaradır. Ərazilərin təhlükəsizliyinin təmin olunması bərpa prosesinin əsas şərtlərindən biridir.
Bunun ardınca şəhər və kəndlərin yenidən qurulması prosesi geniş vüsət aldı. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni yaşayış məhəllələri, məktəblər, tibb müəssisələri, inzibati binalar, yollar və digər infrastruktur obyektləri yaradılır. Müasir şəhərsalma prinsipləri əsasında həyata keçirilən layihələr həmin ərazilərin gələcək sosial-iqtisadi inkişafına hesablanıb.
Ağıllı şəhər və ağıllı kənd konsepsiyalarının tətbiqi bərpa prosesinin fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biridir. Bu yanaşma yeni yaşayış məntəqələrinin müasir texnologiyalar əsasında qurulmasını, enerji və su resurslarından səmərəli istifadəni, rəqəmsal xidmətlərin geniş tətbiqini və yaşayış mühitinin müasir tələblərə uyğun təşkilini nəzərdə tutur.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialının yenidən dövriyyəyə cəlb edilməsi də mühüm istiqamətdir. Kənd təsərrüfatı, turizm, sənaye, enerji və digər sahələr üzrə yaradılan imkanlar regionun iqtisadi fəallığının bərpasına xidmət edir. Yeni yolların və nəqliyyat dəhlizlərinin istifadəyə verilməsi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun Azərbaycanın digər bölgələri ilə əlaqəsini daha da möhkəmləndirir.
Böyük Qayıdış proqramı bu prosesin ən mühüm sosial istiqamətlərindən biridir. Uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşayan Azərbaycan vətəndaşlarının öz doğma şəhər və kəndlərinə qayıtması tarixi ədalətin bərpasının mühüm nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilir. İnsanların öz evlərinə qayıtması yalnız mənzil məsələsinin həlli deyil, həm də illər ərzində pozulmuş həyat bağlarının yenidən qurulması deməkdir.
Qayıdış prosesi mərhələli şəkildə həyata keçirilir. Bunun üçün əvvəlcə ərazilərin təhlükəsizliyi təmin edilir, daha sonra yaşayış və sosial infrastruktur yaradılır. Məktəb, xəstəxana, xidmət mərkəzləri, ictimai məkanlar və digər obyektlərin istifadəyə verilməsi qayıdan insanların normal həyat şəraitinin formalaşdırılmasına imkan yaradır.
Bu gün işğalın nəticələrinin aradan qaldırılması yalnız Azərbaycan daxilində aparılan quruculuq prosesi ilə məhdudlaşmır. Ölkə beynəlxalq təşkilatlarla və müxtəlif dövlətlərlə əməkdaşlıq edərək mina təhlükəsinin aradan qaldırılması, bərpa layihələrinin həyata keçirilməsi və regional kommunikasiyaların inkişaf etdirilməsi istiqamətində də fəaliyyət göstərir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulması Azərbaycanın uzunmüddətli inkişaf strategiyasının mühüm hissəsinə çevrilib.
30 ildən artıq davam edən işğal Azərbaycan xalqının yaddaşında böyük itkilərlə yanaşı, dövlətçilik iradəsinin sınağı kimi də qaldı. Bu dövr ərzində minlərlə insan həyatını itirdi, yüz minlərlə vətəndaş doğma torpaqlarından uzaqda yaşadı. Lakin milli yaddaş qorundu, tarixi torpaqlara qayıdış arzusu nəsildən-nəslə ötürüldü.
İndi həmin torpaqlarda yeni həyat qurulur. Vaxtilə dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin yerində yeni şəhərlər və kəndlər salınır, yollar çəkilir, məktəblər və sosial obyektlər tikilir. İnsanların öz yurdlarına qayıtması ilə uzun illər ayrılıq içində qalan ailələrin doğma torpaqlarla əlaqəsi yenidən bərpa olunur.
İşğal dövrünün tarixi dərsləri Azərbaycan dövlətçiliyi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu tarix dövlətin təhlükəsizliyinin, ərazi bütövlüyünün, iqtisadi gücünün və beynəlxalq mövqeyinin daim möhkəmləndirilməsinin vacibliyini göstərir. Eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunmasının və gələcək nəsillərin keçmiş hadisələr barədə düzgün məlumatlandırılmasının əhəmiyyətini ortaya qoyur.
Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri azad edilmiş ərazilərdə davamlı və dayanıqlı inkişafı təmin etməkdir. Quruculuq prosesi yalnız dağıdılmış binaların yenidən tikilməsi ilə yekunlaşmır. Burada iqtisadi həyatın canlandırılması, əhalinin məşğulluğunun təmin olunması, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin təşkili, mədəni həyatın bərpası və müasir yaşayış mühitinin yaradılması da mühüm yer tutur.
30 ildən artıq davam edən işğalın sona çatması Azərbaycan tarixində yeni səhifə açıb. Bu səhifənin əsas məzmununu azadlıqdan sonra quruculuq, qayıdış və inkişaf təşkil edir. Keçmişin ağrılı izlərinin aradan qaldırılması ilə yanaşı, azad edilmiş ərazilərin ölkənin gələcək iqtisadi və sosial inkişafında fəal rol oynayan bölgələrə çevrilməsi qarşıda duran strateji məqsədlərdəndir.
Azərbaycan xalqının uzun illər gözlədiyi qayıdış artıq reallığa çevrilir. Doğma torpaqlarında yenidən məskunlaşan insanlar, bərpa olunan şəhərlər və kəndlər, yaradılan müasir infrastruktur işğaldan sonrakı dövrün yeni mənzərəsini formalaşdırır. Bu proses həm dövlətin imkanlarını, həm də xalqın öz tarixi torpaqları ilə bağlı bağlılığını nümayiş etdirir.
30 ildən artıq davam edən işğal artıq Azərbaycanın keçmiş tarixinin bir hissəsidir. Qarşıda isə həmin tarixin nəticələrini aradan qaldırmaq, azad edilmiş əraziləri inkişaf etdirmək və orada davamlı həyat qurmaq mərhələsi dayanır. Azərbaycanın bugünkü fəaliyyəti məhz bu yeni mərhələnin formalaşmasına, dövlət suverenliyinin bütün ərazilərdə möhkəmləndirilməsinə və gələcək nəsillər üçün daha təhlükəsiz, inkişaf etmiş və firavan ölkənin qurulmasına yönəlib.
Fidan Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının məsləhətçisi
