Azərbaycanda Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günlərinin qeyd olunması ölkənin müasir tarixində mühüm hadisələrdən biri kimi diqqət çəkir. Bu əlamətdar günlər həmin yaşayış məntəqələrinin tarixini, mədəni irsini, əhalisinin taleyini və Qarabağın gələcəyi ilə bağlı aparılan genişmiqyaslı işləri bir daha gündəmə gətirir. Şəhər günlərinin təsis edilməsi yalnız təqvimə yeni tarixlərin əlavə olunması deyil, həm də yaddaşın qorunması, tarixi hadisələrin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə Qarabağ bölgəsinin mühüm yaşayış məntəqələri sırasında yer alır. Bu şəhərlərin hər birinin özünəməxsus tarixi, coğrafi mövqeyi, sosial həyatı və mədəni xüsusiyyətləri var. Onların adları Azərbaycanın müxtəlif dövrlərini əks etdirən hadisələrlə bağlıdır. Müasir dövrdə həmin şəhərlərin inkişaf perspektivlərinin yenidən müəyyənləşdirilməsi Qarabağda aparılan bərpa və quruculuq prosesinin mühüm istiqamətlərindən biridir.
Şəhər günlərinin qeyd olunması həm də bu məkanların Azərbaycan tarixindəki yerinə diqqətin artırılmasına xidmət edir. Xankəndi Qarabağın mühüm siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzlərindən biri kimi tanınır. Şəhərin tarixi XIX əsrdən başlayaraq bölgədə baş verən ictimai və siyasi proseslərlə sıx əlaqədə olub. Müxtəlif illərdə burada əhalinin sosial tərkibi, şəhər infrastrukturu və ictimai həyat dəyişikliklərə məruz qalıb. Bu gün Xankəndinin adı Qarabağın gələcək inkişafı, şəhərsalma və regional inteqrasiya məsələləri ilə birlikdə çəkilir.
Xocalı isə Azərbaycanın ən ağrılı tarixi hadisələrindən biri ilə bağlı yaddaş məkanıdır. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda baş verən hadisə nəticəsində çoxsaylı mülki şəxslər həyatını itirib. Azərbaycan cəmiyyətində Xocalı faciəsinin qurbanlarının xatirəsinin yad edilməsi hər il xüsusi diqqətlə həyata keçirilir. Şəhər gününün təsis olunması Xocalının tarixinin yalnız faciə ilə məhdudlaşmadığını, onun qədim yaşayış məskəni kimi keçmişinin, mədəni irsinin və gələcək inkişafının da öyrənilməsinin vacibliyini göstərir.
Xocavənd şəhərinin də Qarabağ tarixində özünəməxsus mövqeyi var. Bölgənin təbii xüsusiyyətləri, yaşayış məntəqələri və tarixi abidələri bu ərazinin zəngin irsə malik olduğunu göstərir. Xocavənd ərazisində yerləşən qədim yaşayış məskənləri və arxeoloji nümunələr Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərinin araşdırılması üçün mühüm mənbə hesab olunur. Buradakı tarixi-mədəni irsin tədqiqi və qorunması Qarabağın ümumi mədəni xəritəsinin bərpası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ağdərə də Qarabağın tarixi və coğrafi baxımdan mühüm ərazilərindən biridir. Dağlıq relyefə malik bu bölgə təbii sərvətləri, meşələri və çayları ilə seçilir. Ağdərənin ətrafındakı yaşayış məntəqələri uzun illər ərzində bölgənin sosial-iqtisadi həyatında mühüm rol oynayıb. Şəhərin gələcək inkişafında yol və nəqliyyat infrastrukturunun yenilənməsi, yaşayış fondunun qurulması, sosial obyektlərin yaradılması və iqtisadi imkanların genişləndirilməsi əsas istiqamətlərdən ola bilər.
Bu dörd şəhərin adlarının eyni şəhər günləri çərçivəsində qeyd edilməsi Qarabağın müxtəlif yaşayış məntəqələrinin vahid tarixi və coğrafi məkan daxilində nəzərdən keçirilməsinə imkan yaradır. Burada əsas məsələ yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Tarixi yaddaşla yanaşı, şəhərlərin müasir simasının formalaşdırılması, insanların yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması və dayanıqlı inkişaf üçün əlverişli mühitin yaradılması da diqqət mərkəzindədir.
Qarabağda son illərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa layihələri şəhər və rayonların gələcək görünüşünün formalaşmasına təsir göstərir. Yeni yolların çəkilməsi, elektrik və su təsərrüfatının yenilənməsi, məktəb və səhiyyə müəssisələrinin yaradılması, yaşayış binalarının tikilməsi regionun sosial-iqtisadi həyatında yeni mərhələnin əsasını qoyur. Bu proses şəhərlərin yalnız fiziki baxımdan yenilənməsini deyil, onların iqtisadi və sosial funksiyalarının da yenidən qurulmasını nəzərdə tutur.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin gələcəyi ilə bağlı məsələlərdə şəhərsalma prinsiplərinin qorunması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Müasir şəhər anlayışı yalnız binalardan və yollardan ibarət deyil. Şəhərin rahat ictimai məkanları, yaşıllıq sahələri, nəqliyyat sistemi, təhsil və səhiyyə infrastrukturu, mədəniyyət obyektləri, idman qurğuları və məşğulluq imkanları olmalıdır. Qarabağ şəhərlərinin yenidən qurulması zamanı müasir texnologiyalardan və ekoloji yanaşmalardan istifadə bu ərazilərin uzunmüddətli inkişafına şərait yarada bilər.
Şəhər günlərinin başqa bir mühüm tərəfi tarixi-mədəni irsin qorunmasıdır. Qarabağ müxtəlif dövrlərə aid abidələri, dini-memarlıq nümunələri, qədim yaşayış yerləri və arxeoloji əraziləri ilə zəngin regiondur. Hər bir şəhərin tarixinin araşdırılması, abidələrin inventarlaşdırılması, onların elmi əsaslarla qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm vəzifələr sırasındadır. Tarixi irsin qorunması həm elmi araşdırmalar, həm də mədəni turizmin inkişafı üçün yeni imkanlar yarada bilər.
Xüsusilə gənc nəslin bu şəhərlərin tarixi haqqında məlumatlandırılması mühüm məsələdir. Məktəblərdə keçirilən maarifləndirici tədbirlər, tarix dərsləri, sərgilər, sənədli filmlər, elmi konfranslar və müxtəlif mədəni proqramlar şəhər günlərinin məzmununu daha da zənginləşdirə bilər. Tarixi hadisələrin öyrənilməsi yalnız emosional yanaşma ilə deyil, sənədlərə, arxiv materiallarına, elmi tədqiqatlara və müxtəlif mənbələrin müqayisəsinə əsaslanmalıdır. Bu yanaşma tarixi yaddaşın daha sağlam şəkildə formalaşmasına kömək edir.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü həm də Qarabağda yeni həyatın qurulması mövzusunu ön plana çıxarır. Şəhərlərin bərpası uzunmüddətli və çoxşaxəli prosesdir. Burada infrastrukturun qurulması ilə yanaşı, iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması, yeni iş yerlərinin yaradılması, sosial xidmətlərin əlçatanlığının təmin edilməsi və insanların gündəlik həyatının rahatlaşdırılması vacibdir. Davamlı şəhər inkişafı üçün dövlət qurumları ilə yanaşı, yerli icmaların, mütəxəssislərin, sahibkarların və vətəndaş cəmiyyətinin iştirakı da mühüm rol oynaya bilər.
Bu şəhərlərin gələcək simasında Qarabağın təbii xüsusiyyətlərinin qorunması da diqqətdə saxlanılmalıdır. Dağlıq ərazilərin ekosistemi, meşə sahələri, su ehtiyatları və biomüxtəliflik regionun əsas sərvətlərindəndir. Yeni tikinti və infrastruktur layihələrinin ekoloji standartlara uyğun aparılması təbiətlə şəhər mühitinin harmoniyasını qorumağa imkan verər. Yaşıl enerji, enerji səmərəliliyi və müasir kommunal sistemlərdən istifadə Qarabağın gələcək şəhər modelinin əsas xüsusiyyətlərindən biri ola bilər.
Mələk Mahmudlu,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
