Ağdərə rayonunun yenidən yaradılması Azərbaycanın inzibati ərazi quruluşunda mühüm dəyişikliklərdən biri olmaqla yanaşı, Qarabağın yeni inkişaf mərhələsinin mühüm göstəricilərindən sayılır. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi 2023-cü il 5 dekabr tarixində “Azərbaycan Respublikasının Ağdərə rayonunun yaradılması haqqında” qanun qəbul edib. Sənədə əsasən, Ağdam, Kəlbəcər və Tərtər rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər aparılaraq mərkəzi Ağdərə şəhəri olmaqla yeni rayon yaradılıb.
Ağdərə adının Azərbaycan tarixində xüsusi yeri var. Bu ərazi Qarabağın dağlıq hissəsində yerləşən yaşayış məntəqələri, zəngin təbiəti, kəndləri və tarixi-mədəni irsi ilə seçilib. Rayonun inzibati vahid kimi yenidən formalaşdırılması uzun illər ərzində müxtəlif rayonların tərkibində olan yaşayış məntəqələrinin vahid idarəetmə çərçivəsində birləşdirilməsinə imkan yaradıb. Yeni inzibati bölgünün mərkəzi kimi Ağdərə şəhərinin müəyyənləşdirilməsi isə şəhərin bölgədəki tarixi və coğrafi mövqeyini ön plana çıxarıb.
Ağdərə rayonunun yaradılması qərarının mahiyyətini daha yaxşı anlamaq üçün onun inzibati tarixə nəzər salmaq lazımdır. Ağdərə rayonunun ərazisi 1992-ci ildə ləğv edilmiş və həmin ərazi Kəlbəcər, Tərtər və Ağdam rayonları arasında bölüşdürülmüşdü. 2023-cü ildə qəbul edilən qanunla Ağdərə rayonunun əvvəlki inzibati bütövlüyünün bərpasına hüquqi əsas yaradıldı. Prezidentin rəsmi materialında da qeyd olunur ki, 1992-ci ildə inzibati ərazi vahidi kimi ləğv edilmiş Ağdərə rayonunun ərazisi yeni qanuna uyğun şəkildə yenidən təşkil olunub.
Qanunda rayonun inzibati ərazi bölgüsü dəqiq şəkildə müəyyənləşdirilib. Ağdərə rayonunun tərkibinə Ağdam, Kəlbəcər və Tərtər rayonlarının müxtəlif yaşayış məntəqələri və inzibati ərazi dairələri daxil edilib. Beləliklə, yeni inzibati vahid yalnız Ağdərə şəhərindən ibarət deyil, geniş kənd və qəsəbə şəbəkəsini də əhatə edir. Sənəddə rayonun ərazi tərkibinə daxil edilən yaşayış məntəqələrinin hər biri ayrıca göstərilib.
Ağdam rayonundan Baş Güneypəyə, Xatınbəyli, Məlikli, Orta Güneypəyə, Sırxavənd və Yeni Qaralar kənd inzibati ərazi dairələri Ağdərə rayonunun tərkibinə verilib. Kəlbəcər rayonundan Çərəktar, Çıldıran, Dovşanlı, Heyvalı, Həsənriz, İmarət Qərvənd, Kolatağ, Qızılqaya, Qozlu, Qozlukörpü, Narınclar və Vəngli kənd inzibati ərazi dairələri yeni inzibati vahidə daxil edilib. Tərtər rayonundan isə Ağdərə şəhəri ilə yanaşı, bir sıra kənd və qəsəbələr rayonun tabeliyinə keçirilib.
Bu bölgü idarəetmənin ərazi üzrə daha sistemli təşkilinə xidmət edən mühüm addımdır. Bir rayon daxilində yerləşən yaşayış məntəqələrinin vahid inzibati mərkəz ətrafında birləşdirilməsi yerli idarəetmənin, sosial xidmətlərin və infrastruktur planlaşdırılmasının əlaqələndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Qarabağda bərpa və yenidənqurma işlərinin geniş vüsət aldığı bir dövrdə belə inzibati dəyişikliklər regionun gələcək inkişaf modelinin formalaşdırılması ilə birbaşa bağlıdır.
Ağdərə rayonunun yaradılması yalnız inzibati sərhədlərin dəyişdirilməsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Bu qərar regionda yeni idarəçilik və inkişaf mexanizmlərinin qurulması üçün hüquqi baza formalaşdırır. Rayonun ərazisində yaşayış məntəqələrinin bərpası, yol və nəqliyyat əlaqələrinin yaxşılaşdırılması, kommunal xidmətlərin təşkili, sosial obyektlərin yaradılması və iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması qarşıdakı dövrün əsas istiqamətləri sırasında yer alır.
Ağdərənin coğrafi mövqeyi də onun inkişaf imkanlarını müəyyən edən amillərdəndir. Dağlıq relyefə malik ərazi meşələri, çayları, yaylaqları və təbii landşaftları ilə fərqlənir. Bu xüsusiyyətlər kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, turizm və digər iqtisadi fəaliyyət istiqamətləri üçün potensial yaradır. Təbii ehtiyatlardan istifadə zamanı ekoloji tarazlığın qorunması, su və meşə resurslarının səmərəli idarə olunması uzunmüddətli inkişafın mühüm şərtlərindən biri olacaq.
Rayonun gələcək iqtisadi həyatında nəqliyyat infrastrukturu xüsusi rol oynayacaq. Ağdərəni ətraf rayonlarla birləşdirən avtomobil yollarının yenidən qurulması bölgənin iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. 2023-cü ilin noyabrında Suqovuşan–Kəlbəcər–Ağdərə–Ağdam avtomobil yolunun yenidən qurulması ilə bağlı tədbirlər barədə Prezident sərəncamı imzalanıb. Sənədə əsasən, 33 kilometr uzunluğunda yolun yenidən qurulması üçün vəsait ayrılıb.
Müasir yol şəbəkəsi Ağdərənin yalnız nəqliyyat baxımından əlçatanlığını artırmayacaq. Bu yollar vasitəsilə kənd təsərrüfatı məhsullarının daşınması, turizm marşrutlarının yaradılması, yaşayış məntəqələri arasında əlaqələrin gücləndirilməsi və sosial xidmətlərə çıxışın yaxşılaşdırılması mümkün olacaq. İnfrastrukturun inkişafı iqtisadi fəallığın artmasına, yeni müəssisələrin yaranmasına və əhalinin məşğulluq imkanlarının genişlənməsinə şərait yarada bilər.
Ağdərə rayonunun bərpasında yaşayış məntəqələrinin fərdi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması da vacibdir. Dağlıq kəndlərin şəhər tipli yaşayış məntəqələrindən fərqli ehtiyacları mövcuddur. Burada yol infrastrukturu, içməli su, enerji təminatı, rabitə, məktəb, tibb məntəqəsi və digər sosial xidmətlərin ərazi xüsusiyyətlərinə uyğun qurulması tələb olunur. Hər bir yaşayış məntəqəsinin potensialının ayrıca qiymətləndirilməsi bərpa prosesinin daha səmərəli aparılmasına imkan verə bilər.
Cahan Bayramlı ,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
