
Hər bir dövlətin siyasi tarixində onun gələcək inkişaf istiqamətlərinə təsir göstərən mühüm hadisələr mövcuddur. Azərbaycanın müstəqilliyini yenidən bərpa etdiyi XX əsrin 90-cı illərinin əvvəlləri də belə hadisələrlə zəngin bir dövr olmuşdur. Bu mərhələdə ölkə yalnız müstəqil dövlət kimi fəaliyyət göstərməyin çətinlikləri ilə deyil, eyni zamanda daxili siyasi ziddiyyətlər, iqtisadi böhran, hərbi təcavüz və idarəetmə problemləri ilə üzləşmişdi. Belə bir şəraitdə dövlətçilik maraqlarını müdafiə edə biləcək siyasi qüvvənin formalaşdırılması məsələsi Azərbaycan cəmiyyətində xüsusi aktuallıq qazanmışdı.Məhz həmin tarixi şəraitdə 1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı keçirildi. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən gəlmiş nümayəndələrin iştirakı ilə baş tutan bu tədbir yeni siyasi təşkilatın yaradılmasını rəsmiləşdirməklə yanaşı, onun gələcək fəaliyyətinin əsaslarını da müəyyənləşdirdi. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə keçirilən konfransda partiyanın Proqram və Nizamnaməsi qəbul olundu, rəhbər orqanları formalaşdırıldı və o, partiyanın sədri seçildi.Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması müstəqillik dövrünün siyasi təşkilatlanma tarixində mühüm mərhələ hesab olunur. Bu hadisənin əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün həmin dövrün ictimai-siyasi mənzərəsinə, partiyanın yaradılmasına səbəb olan təşəbbüslərə və təsis konfransında qəbul edilmiş qərarlara kompleks şəkildə nəzər salmaq lazımdır.Müstəqilliyin ilk illərində siyasi şərait və yeni təşkilatlanma prosesinin başlanması Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qarşısında tamamilə yeni siyasi və iqtisadi sistemin qurulması vəzifəsi dayanırdı. Sovet İttifaqının dağılması ilə əvvəlki idarəetmə mexanizmləri öz əhəmiyyətini itirmiş, müstəqil dövlət institutlarının yaradılması zərurəti meydana çıxmışdı. Lakin siyasi müstəqilliyin əldə edilməsi ölkədəki bütün problemlərin aradan qalxması demək deyildi.1992-ci ildə Azərbaycanda siyasi münasibətlər gərgin xarakter daşıyırdı. Hakimiyyət uğrunda mübarizə, müxtəlif siyasi qruplar arasında fikir ayrılıqları və dövlət idarəçiliyində yaranan çətinliklər ümumi vəziyyətə mənfi təsir göstərirdi. Bununla yanaşı, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü, Qarabağ müharibəsi və ərazilərin müdafiəsi ilə bağlı problemlər ölkənin onsuz da mürəkkəb olan vəziyyətini ağırlaşdırırdı.Həmin dövrdə əhalinin sosial-iqtisadi vəziyyətinin pisləşməsi, dövlət idarəetməsində sabitliyin təmin olunmaması və milli təhlükəsizlik məsələlərinin aktuallığı siyasi mühitdə ciddi narahatlıq doğururdu. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində ölkənin gələcək taleyi, müstəqilliyin qorunması və dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi ilə bağlı müzakirələr aparılırdı.Belə bir şəraitdə yeni siyasi təşkilatın yaradılması təşəbbüsü meydana çıxdı. Bu təşəbbüsün əsas xüsusiyyəti onun tanınmış ziyalıların və müxtəlif sahələrin nümayəndələrinin iştirakı ilə irəli sürülməsi idi. Onların fikrincə, ölkədəki siyasi proseslərdə fəal iştirak edəcək, milli maraqları və dövlət müstəqilliyini əsas prioritetlərindən biri hesab edən təşkilatın yaradılması vacib idi.91 ziyalının təşəbbüsü – partiyanın yaranmasına aparan mühüm addım Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasında mühüm rol oynayan hadisələrdən biri 1992-ci il oktyabrın 16-da baş verdi. Həmin gün Azərbaycanın müxtəlif elm, mədəniyyət və ictimai həyat sahələrini təmsil edən 91 nəfər ziyalı Heydər Əliyevə müraciət ünvanladı. “Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir” adlandırılan müraciət “Səs” qəzetində dərc olundu.Müraciətin əsas mahiyyəti ölkədə mövcud olan ictimai-siyasi vəziyyətə münasibət bildirmək və yeni siyasi partiyanın yaradılmasını təklif etməkdən ibarət idi. Ziyalılar Heydər Əliyevin uzunillik dövlət idarəçiliyi təcrübəsini, siyasi nüfuzunu və ölkənin gələcəyi ilə bağlı mövqeyini nəzərə alaraq onun yaradılacaq təşkilata rəhbərlik etməsini istəyirdilər.Bu təşəbbüsün meydana çıxması cəmiyyətdə siyasi təşkilatlanmaya olan ehtiyacın konkret ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Müraciətin müəllifləri yeni partiyanın yalnız müəyyən siyasi dairənin maraqlarını deyil, müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik məqsədlərini və geniş ictimai tələbatı əks etdirməsini vacib hesab edirdilər.Oktyabrın 24-də Heydər Əliyev “Səs” qəzetində “Yeni, müstəqil Azərbaycan uğrunda” başlıqlı cavab məktubunu dərc etdirdi. O, ziyalıların təşəbbüsünü müsbət qarşıladığını, partiyanın yaradılmasını zəruri hesab etdiyini və ona rəhbərlik etməyə razılıq verdiyini bildirdi.Cavab məktubunda müstəqil dövlətin möhkəmləndirilməsi, demokratik prinsiplərin inkişafı, siyasi plüralizmin təmin olunması, sosial-iqtisadi problemlərin həlli və milli birliyin qorunması kimi məsələlər ön plana çəkilirdi. Bu mövqelər gələcək siyasi təşkilatın fəaliyyət istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.Beləliklə, oktyabr ayında baş verən bu iki mühüm hadisə – ziyalıların müraciəti və Heydər Əliyevin cavabı – Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasına aparan təşkilati prosesin başlanğıcını təşkil etdi.Naxçıvanın seçilməsi və təsis konfransına hazırlıq mərhələsi Yeni siyasi təşkilatın yaradılması təşəbbüsü ictimaiyyətə çatdırıldıqdan sonra onun təsis edilməsi üçün təşkilati tədbirlərə başlanıldı. Partiyanın yaradılmasının hüquqi və siyasi əsaslarını müəyyənləşdirmək, gələcək fəaliyyət prinsiplərini hazırlamaq və nümayəndələrin iştirakını təmin etmək əsas məsələlərdən idi.İlkin planlara baxmayaraq, təsis konfransının Bakıda keçirilməsi mümkün olmadı. Bu səbəbdən tədbirin Naxçıvanda təşkili qərara alındı. Həmin vaxt Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri vəzifəsində çalışırdı. Naxçıvan həm də ölkənin mürəkkəb siyasi və hərbi şəraitində özünəməxsus əhəmiyyətə malik region idi.Konfransın təşkili üçün Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərən təşəbbüs qrupları arasında əlaqələr quruldu. Tədbirdə iştirak edəcək nümayəndələrin müəyyənləşdirilməsi, partiyanın əsas sənədlərinin hazırlanması və təşkilati məsələlərin həlli istiqamətində iş aparıldı.Hazırlıq prosesinin əsas məqsədi yeni təşkilatın fəaliyyətini konkret prinsiplər əsasında qurmaq idi. Bunun üçün partiyanın siyasi məqsədlərini, fəaliyyət istiqamətlərini, üzvlük qaydalarını və idarəetmə sistemini müəyyən edən sənədlərin hazırlanmasına xüsusi diqqət yetirilirdi.Bütün bu hazırlıq işlərinin nəticəsi olaraq 1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində təsis konfransının keçirilməsi mümkün oldu.21 noyabr 1992-ci il: Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı Azərbaycanın müasir siyasi tarixində mühüm yer tutan bu hadisə 1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində baş verdi. Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Dram Teatrının binasında təşkil edildi.Konfransda Azərbaycanın Bakı şəhərindən və müxtəlif regionlarından gəlmiş 550-dən artıq nümayəndə iştirak edirdi. Bu iştirak ölkənin ayrı-ayrı bölgələrində mövcud olan təşəbbüs qruplarının vahid siyasi təşkilat ətrafında birləşmək niyyətini nümayiş etdirirdi.Tədbirə Heydər Əliyev rəhbərlik edirdi. Konfransın başlanğıcında şəhidlərin, eləcə də 1992-ci il noyabrın 20-də Qarabağda baş vermiş vertolyot qəzasında həlak olan şəxslərin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. Bu məqam tədbirin keçirildiyi dövrün ağır ictimai-siyasi və hərbi şəraitini də əks etdirirdi.Konfransın gündəliyində yeni siyasi təşkilatın yaradılması, onun əsas fəaliyyət prinsiplərinin müəyyən edilməsi və rəhbər strukturlarının formalaşdırılması ilə bağlı məsələlər yer alırdı. Müzakirələrin yekununda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis edilməsi haqqında qərar qəbul edildi.Tədbirin mühüm nəticələrindən biri partiyanın Proqram və Nizamnaməsinin müzakirədən sonra təsdiqlənməsi oldu. Bu sənədlər yeni yaradılan təşkilatın siyasi baxışlarını, məqsədlərini və daxili fəaliyyət mexanizmini müəyyənləşdirirdi.Konfransda Heydər Əliyev açıq səsvermə yolu ilə Yeni Azərbaycan Partiyasının sədri seçildi. Bununla yanaşı, partiyanın rəhbər orqanları formalaşdırıldı. Siyasi Şuranın və İdarə Heyətinin tərkibi təsdiq edildi, sədr müavinləri seçildi.Beləliklə, 21 noyabr tarixində keçirilən konfrans partiyanın yaradılmasını elan edən tədbir olmaqla yanaşı, onun fəaliyyət göstərə bilməsi üçün zəruri siyasi və təşkilati mexanizmlərin müəyyənləşdirildiyi təsis mərhələsi oldu.Təsis sənədləri və partiyanın fəaliyyət prinsiplərinin müəyyənləşdirilməsi Hər bir siyasi təşkilatın uzunmüddətli fəaliyyət göstərə bilməsi üçün onun məqsədlərinin, prinsiplərinin və idarəetmə qaydalarının əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransında qəbul edilən Proqram və Nizamnamə də bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.Partiyanın Proqramı onun siyasi və ictimai fəaliyyətinin əsas istiqamətlərini müəyyən edən sənəd idi. Burada müstəqil Azərbaycan dövlətinin möhkəmləndirilməsi, ölkənin inkişafı, demokratik idarəetmə prinsiplərinin tətbiqi və ictimai həmrəyliyin gücləndirilməsi kimi məsələlərə yer verilirdi.Nizamnamə isə partiyanın təşkilati fəaliyyətini tənzimləyən əsas sənəd kimi çıxış edirdi. Sənəddə üzvlük məsələləri, təşkilatın idarəetmə qaydaları, rəhbər orqanların səlahiyyətləri və daxili fəaliyyət mexanizmləri müəyyənləşdirilirdi.Bu sənədlərin qəbul edilməsi partiyanın fəaliyyətini yalnız ümumi siyasi çağırışlar səviyyəsində saxlamamaq, onu konkret təşkilati qaydalar əsasında qurmaq məqsədi daşıyırdı. Eyni zamanda, rəhbər orqanların seçilməsi təşkilatın qərarların qəbul edilməsi və icrası üçün zəruri strukturunu formalaşdırdı.Təsis konfransının bu nəticələri Yeni Azərbaycan Partiyasının gələcək inkişafında başlanğıc nöqtəsi oldu. Sonrakı mərhələdə partiyanın yerli təşkilatlarının yaradılması və üzvlük fəaliyyətinin genişləndirilməsi məhz həmin təşkilati əsaslar üzərində həyata keçirildi.Partiyanın dövlət qeydiyyatına alınması və təşkilati fəaliyyətinin genişlənməsi Noyabrın 21-də keçirilmiş təsis konfransı Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması baxımından əsas hadisə olsa da, onun siyasi sistemdə hüquqi status əldə etməsi üçün dövlət qeydiyyatından keçməsi tələb olunurdu.1992-ci il dekabrın 18-də Yeni Azərbaycan Partiyası Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyində dövlət qeydiyyatına alındı. Bununla təşkilatın hüquqi fəaliyyəti rəsmiləşdirildi və partiyanın ölkənin siyasi həyatında rəsmi iştirakının hüquqi əsası yaradıldı.Qeydiyyatdan sonrakı dövrdə təşkilati fəaliyyətin genişləndirilməsi əsas istiqamətlərdən birinə çevrildi. 1992–1993-cü illərdə ölkənin müxtəlif rayonlarında partiyanın yerli strukturlarının yaradılması prosesi davam etdirildi. 1993-cü ilin aprelində isə “Yeni Azərbaycan” qəzetinin ilk sayı çapdan çıxdı.Bu addımlar partiyanın yalnız təsis konfransında formalaşdırılmış mərkəzi strukturlarla kifayətlənmədiyini, ölkə miqyasında təşkilatlanmağa çalışdığını göstərirdi. Yerli təşkilatların yaradılması müxtəlif regionlarda fəaliyyətin əlaqələndirilməsinə və partiyanın ictimai-siyasi proseslərdə iştirak imkanlarının genişlənməsinə şərait yaratdı.Beləliklə, təsis konfransında qəbul edilmiş qərarlar və sonrakı hüquqi-təşkilati tədbirlər bir-birini tamamlayan mərhələlər kimi çıxış etdi.Yeni Azərbaycan Partiyasının sonrakı siyasi proseslərdə iştirakı Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasından sonra ölkədə baş verən siyasi proseslər təşkilatın fəaliyyətinə də təsir göstərdi. Xüsusilə 1993-cü il Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm dəyişikliklərlə yadda qaldı.Həmin ilin iyun ayında ölkədə siyasi böhran dərinləşmiş, vətəndaş qarşıdurması təhlükəsi meydana çıxmışdı. İyunun 9-da Heydər Əliyev Naxçıvandan Bakıya gəldi. İyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. Daha sonra, 1993-cü il oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkilərində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti oldu.Bu hadisələr ölkənin siyasi idarəetmə sistemində yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu. Yeni Azərbaycan Partiyası da sonrakı dövrdə siyasi fəaliyyətini genişləndirərək ölkənin siyasi həyatında mühüm mövqe qazandı.1995-ci il noyabrın 12-də keçirilən parlament seçkiləri partiyanın siyasi fəaliyyətində növbəti əhəmiyyətli mərhələ hesab olunur. Həmin seçkilərdə YAP parlamentdə təmsilçilik əldə etdi. Eyni zamanda, 1995-ci ildə partiyanın Qadınlar Şurasının və Gənclər Birliyinin yaradılması təşkilatın müxtəlif ictimai qruplarla işinin genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.Bu faktlar göstərir ki, 1992-ci ildə Naxçıvanda əsası qoyulan siyasi təşkilat sonrakı illərdə öz fəaliyyət sahəsini genişləndirmiş və Azərbaycanın siyasi institutları arasında yerini möhkəmləndirmişdir.Təsis konfransının tarixi-siyasi qiymətləndirilməsi 21 noyabr 1992-ci ildə keçirilən təsis konfransını Azərbaycan tarixində əhəmiyyətli edən bir neçə əsas amil vardır.İlk növbədə, bu hadisə müstəqilliyin ilk illərində mövcud olan siyasi və sosial çətinliklər fonunda yeni siyasi təşkilatlanma nümunəsi yaratdı. Ziyalıların təşəbbüsü ilə başlanan prosesin təsis konfransına qədər inkişaf etməsi ictimai fəallığın siyasi təşkilatlanmaya çevrilməsini nümayiş etdirdi.Digər mühüm məqam konfransın iştirakçı tərkibi idi. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən 550-dən artıq nümayəndənin iştirakı partiyanın yaradılması təşəbbüsünün regional səviyyədən daha geniş miqyas daşıdığını göstərirdi.Konfransda qəbul edilən sənədlər və formalaşdırılan rəhbər strukturlar isə yeni təşkilatın fəaliyyətinin sistemli şəkildə qurulmasına imkan verdi. Bu baxımdan, təsis tədbirinin nəticələri yalnız həmin günlə məhdudlaşmadı, sonrakı illərdə partiyanın təşkilati inkişafına da təsir göstərdi.Tarixi hadisələrin elmi təhlili zamanı onların baş verdiyi dövrün xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması vacibdir. Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı da Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində siyasi institutların formalaşması, siyasi plüralizmin inkişafı və dövlətçilik ideyalarının ictimai-siyasi müstəvidə ifadəsi baxımından araşdırılmalıdır.Bu hadisənin qiymətləndirilməsi zamanı təsis konfransının konkret qərarları, iştirakçıların tərkibi, partiyanın dövlət qeydiyyatı və sonrakı təşkilati fəaliyyəti kimi faktoloji göstəricilərə əsaslanmaq daha düzgün yanaşmadır.1992-ci il noyabrın 21-də Naxçıvan şəhərində keçirilən Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı müstəqil Azərbaycanın siyasi təşkilatlanma tarixində mühüm mərhələ təşkil etmişdir. Bu hadisə bir gün ərzində baş verən təsadüfi siyasi təşəbbüs deyil, müəyyən ictimai-siyasi şəraitin nəticəsi olaraq formalaşan və bir sıra təşkilati mərhələlərdən keçən prosesin yekunu idi.Oktyabrın 16-da 91 ziyalının Heydər Əliyevə müraciəti ilə başlanan təşəbbüs, oktyabrın 24-də verilən cavab və noyabr ayı ərzində aparılan hazırlıq işləri partiyanın təsis edilməsinə zəmin yaratdı. Noyabrın 21-də keçirilən konfransda təşkilatın yaradılması haqqında qərar qəbul edildi, Proqram və Nizamnamə təsdiqləndi, rəhbər orqanlar formalaşdırıldı və Heydər Əliyev partiyanın sədri seçildi. Dekabrın 18-də dövlət qeydiyyatına alınması isə bu prosesin hüquqi baxımdan tamamlanmasını təmin etdi.Hadisənin əhəmiyyəti yalnız yeni partiyanın meydana çıxması ilə məhdudlaşmır. Təsis konfransı Azərbaycanın müstəqillik dövründə siyasi təşkilatların formalaşması, ictimai təşəbbüslərin institusional xarakter alması və siyasi həyatın yenidən qurulması prosesinin mühüm nümunəsidir.Bu səbəbdən 21 noyabr 1992-ci il tarixinin araşdırılması müasir Azərbaycan siyasi tarixinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həmin tarixdə qəbul edilmiş qərarlar sonrakı siyasi və təşkilati proseslərin başlanğıcını müəyyən etmiş, Yeni Azərbaycan Partiyasının gələcək fəaliyyətinin əsasını qoymuşdur.
Qabil Yusifov,
Azərbaycan idman Akademiyasının müəllimi,YAP Nərimanov rayon təşkilatı üzrə ƏPT sədr müavini



