Azərbaycanın qədim və zəngin tarixində xalqımızın taleyində mühüm iz qoyan şəhərlər, yaşayış məntəqələri və müqəddəs məkanlar vardır. Qarabağın ayrılmaz hissəsi olan Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə də Azərbaycanın tarixində, mədəniyyətində və ictimai-siyasi həyatında özünəməxsus yer tutur.
20 Sentyabr bu şəhərlərin müasir tarixində xüsusi məna daşıyan əlamətdar gündür. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə 20 sentyabr Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günükimi təsis edilib.
Bu tarixin müəyyən edilməsi 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpası ilə nəticələnən mühüm hadisələrlə bağlıdır. 19–20 sentyabr 2023-cü ildə keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin təmin edilməsi yeni tarixi mərhələnin başlanğıcını qoydu.
Bu gün artıq 20 Sentyabr yalnız tarixi hadisənin xatırlanması deyil, həm də Qarabağda yeni həyatın, quruculuğun, dirçəlişin və Böyük Qayıdışın rəmzi kimi qeyd olunur.
Xankəndi Qarabağın tarixində xüsusi mövqeyə malik şəhərlərdən biridir. Arxiv sənədlərinə görə, şəhər XVIII əsrin sonlarında Qarabağ xanlarının istirahət üçün istifadə etdiyi yaşayış məskəni kimi salınıb. Xankəndinin yerləşdiyi ərazi Qarabağ xanlığının digər mühüm yaşayış məntəqələri ilə sıx bağlı olub.
Şəhər sonrakı dövrlərdə mühüm sosial, iqtisadi və mədəni mərkəzlərdən birinə çevrilib. Qarabağın ümumi tarixində olduğu kimi, Xankəndinin də taleyi XX əsrin sonlarında baş verən siyasi proseslərdən ciddi şəkildə təsirlənib.
2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələr Xankəndinin tarixində yeni səhifə açdı. Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpasından sonra şəhərdə dövlət idarəçiliyi və quruculuq istiqamətində yeni mərhələyə start verildi. 2024-cü il sentyabrın 20-də Dövlət Suverenliyi Günü münasibətilə Xankəndidə Qarabağ Universitetinin açılışının keçirilməsi də şəhərin gələcək inkişafı baxımından rəmzi əhəmiyyət daşıyır.
Xankəndidə keçirilən bu tədbir həm də şəhərin yalnız keçmişi ilə deyil, gələcəyi ilə bağlı yeni baxışın formalaşdığını göstərən hadisələrdən biri oldu.
Xocalı Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yeri olan şəhərlərdən biridir. Xocalının adı həm Qarabağın qədim yaşayış məkanlarından biri kimi, həm də 1992-ci il fevralın 26-da baş vermiş faciə ilə bağlıdır.
Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının tarixində dərin iz buraxmış hadisədir. İllər ərzində Xocalı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması Azərbaycanın xarici siyasətinin və beynəlxalq informasiya fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri olub.
2023-cü il sentyabrın 19–20-də keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Xocalı şəhərinin Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi şəhərin tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Rəsmi məlumata görə, 2024-cü il mayın 28-dən etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin Xocalıya qayıdışı başlayıb və bu proses davam edir.
2024-cü il fevralın 26-da Xocalıda Xocalı Soyqırımı Memorialının təməli qoyuldu. Bu addım bir tərəfdən tarixi yaddaşın qorunmasına, digər tərəfdən isə şəhərin gələcək həyatının yeni əsaslar üzərində qurulmasına xidmət edir.
Beləliklə, Xocalı üçün 20 Sentyabr həm keçmişin ağrısını unutmadığımız, həm də şəhərin gələcəyinə inamla baxdığımız bir tarixdir.
Xocavənd rayonu Qarabağın mühüm tarixi-mədəni bölgələrindən biridir. Rayon ərazisində yerləşən Azıx və Tağlar mağaraları dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələr sırasındadır. Bu ərazilər Azərbaycanın qədim tarixinin və mədəni irsinin öyrənilməsi baxımından mühüm elmi əhəmiyyət daşıyır.
Xocavənd şəhəri də uzun müddət işğal altında qalan yaşayış məntəqələrindən biri olub. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Xocavənd rayonunun şəhər mərkəzi də daxil olmaqla ərazisinin tam şəkildə Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi ilə yeni mərhələ başladı.
Bu gün Xocavəndin qarşısında yeni inkişaf perspektivləri dayanır. Qarabağın digər ərazilərində olduğu kimi, burada da infrastrukturun bərpası, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması və insanların doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi istiqamətində işlər aparılır.
Xocavəndin gələcəyi Azərbaycanın Qarabağda həyata keçirdiyi genişmiqyaslı quruculuq siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi formalaşır.
Ağdərə Qarabağın dağlıq hissəsində yerləşən mühüm yaşayış məntəqələrindən biridir. 1993-cü ildə işğal olunmuş Ağdərə ərazisində uzun illər ərzində yaşayış məntəqələri və infrastruktur obyektləri ciddi dağıntılara məruz qalmışdı.
2023-cü il sentyabrın 20-də keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Ağdərə şəhəri Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. 2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident İlham Əliyev Ağdərə şəhərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı.
Ağdərənin statusu ilə bağlı da mühüm addım atılıb. Azərbaycan Respublikasının Ağdərə rayonunun yaradılması haqqında qanuna uyğun olaraq rayon əvvəlki inzibati ərazi bölgüsü əsasında yenidən təşkil edilib və Ağdərə şəhəri rayonun inzibati mərkəzi müəyyən olunub.
Bu gün Ağdərə də Qarabağın bərpa və yenidənqurma xəritəsində mühüm yerlərdən birini tutur. Burada gələcəkdə müasir yaşayış, sosial və iqtisadi infrastrukturun yaradılması nəzərdə tutulur.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə müxtəlif tarixə, özünəməxsus coğrafi xüsusiyyətlərə və mədəni irsə malik şəhərlərdir. Lakin onları birləşdirən mühüm bir tarix var – 20 Sentyabr.
Bu tarix Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən 2024-cü ildə rəsmi olaraq həmin şəhərlərin günü kimi müəyyən edilib.
20 Sentyabrın bu şəhərlərlə əlaqələndirilməsi 2023-cü ilin sentyabr hadisələrinin nəticələri ilə bağlıdır. Azərbaycan dövlətinin suverenliyinin tam bərpası Qarabağın bu ərazilərində yeni idarəçilik, quruculuq və inkişaf mərhələsinin başlanmasına şərait yaratdı.
Bu baxımdan 20 Sentyabrı yalnız keçmişdə baş vermiş hadisənin ildönümü kimi deyil, yeni həyatın başlanğıcını simvolizə edən tarix kimi də xarakterizə etmək olar.
Qarabağda aparılan bərpa və quruculuq işlərinin əsas istiqamətlərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsidir.
Yeni yolların, yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, tibb müəssisələrinin, sosial obyektlərin və digər infrastrukturun yaradılması Qarabağda həyatın bərpasının mühüm hissəsidir.
Xüsusilə Xocalıda qayıdışın başlaması bu prosesin real nəticələrindən biridir. İnsanların illər sonra doğma şəhərlərinə qayıtması Qarabağın bərpasının ən mühüm sosial nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Xankəndidə Qarabağ Universitetinin fəaliyyətə başlaması isə regionun gələcəyində təhsilin, elmin və gənclərin rolunu ön plana çıxarır. Universitetin fəaliyyətinin Xankəndidə yeni intellektual və sosial mühitin formalaşmasına töhfə verməsi nəzərdə tutulur.
Qarabağın gələcəyi yalnız yeni binaların və yolların inşası ilə ölçülmür. Əsas məqsəd burada təhlükəsiz, müasir və dayanıqlı həyatın qurulması, insanların doğma yurdları ilə yenidən bağlarının möhkəmləndirilməsidir.
20 Sentyabrın əhəmiyyətli tərəflərindən biri də tarixi yaddaşın qorunmasıdır. Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə ilə bağlı hadisələr Azərbaycanın müasir tarixinin mühüm səhifələrini təşkil edir.
Tarixi yaddaş gələcək nəsillərə yalnız keçmiş haqqında məlumat vermək deyil. Eyni zamanda, dövlətçilik, milli həmrəylik, vətənə bağlılıq və sülhün dəyərini anlatmaqdır.
Bu şəhərlərin bərpası ilə yanaşı, onların tarixi və mədəni irsinin qorunması da mühüm vəzifədir. Qarabağın zəngin arxeoloji, memarlıq və mədəni irsi Azərbaycanın milli sərvətinin ayrılmaz hissəsidir.
Bu gün Qarabağda gedən proseslər Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar açır. Bərpa olunan şəhərlər gələcəkdə ölkənin iqtisadi, sosial, turizm və mədəni inkişafına mühüm töhfələr verə bilər.
Xankəndi elm və təhsil mərkəzinə, Xocalı tarixi yaddaş və yaşayış məkanına, Xocavənd öz zəngin təbiəti və arxeoloji irsi ilə seçilən bölgəyə, Ağdərə isə yeni regional inkişaf mərkəzlərindən birinə çevrilmək potensialına malikdir.
Bu şəhərlərin hər biri Azərbaycanın Qarabağ tarixinin ayrı-ayrı səhifələrini özündə yaşadır.
20 Sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü Azərbaycan tarixində xüsusi əhəmiyyət daşıyan günlərdən biridir. Bu tarix bir tərəfdən Qarabağda baş vermiş mürəkkəb və ağrılı tarixi prosesləri xatırladır, digər tərəfdən isə yeni quruculuq və inkişaf mərhələsini ifadə edir.
Bu gün Xankəndidə, Xocalıda, Xocavənddə və Ağdərədə Azərbaycan bayrağı dalğalanır. Qarabağda yeni məktəblər, yollar, yaşayış məhəllələri və sosial obyektlər yaradılır. İnsanlar doğma torpaqlarına qayıdır, yeni həyat qururlar.
20 Sentyabrın əsas mesajı da məhz budur: tarixi yaddaşı qoruyaraq gələcəyə inamla addımlamaq.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə Azərbaycanın tarixi və müasir dövlətçilik salnaməsinin mühüm səhifələridir. Bu şəhərlərin bərpası və inkişafı Qarabağda yeni həyatın möhkəm təməl üzərində qurulduğunu göstərir.
20 Sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü münasibətilə xalqımızı təbrik edir, Qarabağın dirçəlişinin və Böyük Qayıdışın uğurla davam etməsini arzulayırıq.
Şəhla Xəlilova,
YAP Yasamal rayonu Elm və Təhsil Nazirliyi, Fizika İnstitutu üzrə
ərazi partiya təşkilatının sədri
