Azərbaycanın dövlətçilik tarixində 23 aprel 2023-cü il mühüm siyasi və hüquqi hadisə kimi yadda qalıb. Həmin gün Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sərhəd Xidmətinin bölmələri Ermənistanla dövlət sərhədində, Laçın-Xankəndi yolunun başlanğıcında “Laçın” dövlət sərhədindən buraxılış məntəqəsi yaradıb. Bu addım Azərbaycanın dövlət sərhədlərinə nəzarətin təmin edilməsi və suveren hüquqlarının həyata keçirilməsi baxımından mühüm mərhələ oldu. Dövlət Sərhəd Xidmətinin məlumatına görə, məntəqə 23 aprel 2023-cü il saat 12:00-da fəaliyyətə başlayıb.
Laçın istiqamətində dövlət sərhədinə nəzarətin yaradılması 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatdan sonra formalaşmış vəziyyət fonunda baş verdi. Azərbaycan tərəfi bildirmişdi ki, Ermənistan ərazisindən Azərbaycan ərazisində yerləşən qeyri-qanuni erməni silahlı dəstələri üçün canlı qüvvə, silah-sursat, mina və digər hərbi təyinatlı vasitələrin daşınmasının qarşısının alınması zərurəti yaranıb. Məhz bu məqsədlə Laçın-Xankəndi yolunun başlanğıcında sərhəd-buraxılış məntəqəsinin yaradılması barədə qərar qəbul edildi.
Bu hadisəni Azərbaycanın dövlət sərhədinin mühafizəsi istiqamətində həyata keçirilən ardıcıl tədbirlərdən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dövlət sərhədinin mühafizəsi və sərhəd infrastrukturunun yaradılması əsas məsələlərdən birinə çevrildi. Dövlət Sərhəd Xidməti tərəfindən Ermənistanla dövlət sərhədinin Laçın, Zəngilan və Qubadlı istiqamətlərində mühafizə sisteminin formalaşdırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. Laçın məntəqəsinin yaradılması isə bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri oldu.
Sərhəd-buraxılış məntəqəsinin yaradılması yalnız fiziki nəzarət mexanizminin qurulması deyildi. Burada söhbət dövlət sərhədinin hüquqi rejiminin tətbiqindən, hərəkətin müəyyən olunmuş qaydalar əsasında həyata keçirilməsindən və dövlətin öz ərazisində nəzarət funksiyalarını tam şəkildə yerinə yetirməsindən gedirdi. Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, dövlət sərhədindən keçid müvafiq buraxılış məntəqələrində həyata keçirilir və həmin məntəqələrdə sərhəd nəzarəti ilə yanaşı gömrük nəzarəti də təşkil olunur.
Laçın məntəqəsinin yaradılması Azərbaycanın suveren hüquqlarının praktiki müstəvidə həyata keçirilməsi baxımından da diqqət çəkirdi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi çıxışlarında bu hadisə ərazi bütövlüyünün və dövlət sərhədlərinin tam bərpası ilə əlaqələndirilib. Prezident İlham Əliyev 2023-cü ildə Laçın şəhərində keçirilən tədbirdə bildirib ki, sərhəd-buraxılış məntəqəsinin yaradılması Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tam bərpası deməkdir və bu addımın beynəlxalq hüquq çərçivəsində atıldığını vurğulayıb.
Laçın nəzarət-buraxılış məntəqəsinin yaradılmasına gedən yol uzun və mürəkkəb prosesin tərkib hissəsi idi. 2022-ci il dekabrın 12-dən Laçın-Xankəndi yolunun Şuşa ərazisindən keçən hissəsində Azərbaycanın qeyri-hökumət təşkilatlarının nümayəndələri və ekofəallar tərəfindən aksiya keçirilməyə başlanmışdı. Azərbaycan tərəfi həmin aksiyanı Qarabağda təbii sərvətlərin qanunsuz istismarına etiraz kimi təqdim edirdi. Aksiya 138 gün davam etdi.
Növbəti mərhələdə dövlət sərhədinin Laçın istiqamətində nəzarətə götürülməsi məsələsi daha konkret xarakter aldı. 23 aprel 2023-cü ildə Dövlət Sərhəd Xidmətinin bölmələri tərəfindən məntəqənin qurulması ilə Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədinin həmin istiqamətində nəzarət mexanizmi yaradıldı. Dövlət Sərhəd Xidmətinin məlumatında qeyd edilir ki, məntəqənin yaradılması ilə sərhəd nəzarətinin təşkili və dövlət sərhədinin mühafizəsi təmin olunub.
Məntəqənin fəaliyyəti dövründə sərhəd nəzarətinin müxtəlif istiqamətlərdə nəticələri də özünü göstərdi. Məsələn, Dövlət Sərhəd Xidmətinin məlumatına görə, 27 sentyabr 2023-cü ildə “Laçın” dövlət sərhədindən buraxılış məntəqəsində Ruben Vardanyan Azərbaycan ərazisindən Ermənistan istiqamətində hərəkət edərkən saxlanılıb və aidiyyəti dövlət orqanlarına təhvil verilib
Məntəqənin yaradılmasından sonra humanitar məqsədli keçidlərin də müəyyən olunmuş prosedurlar çərçivəsində həyata keçirilməsi mümkün olub. Dövlət Sərhəd Xidməti 2023-cü ilin iyulunda Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinə məxsus nəqliyyat vasitələrinin sərhəd və gömrük nəzarətindən keçirilməklə buraxıldığını açıqlamışdı. Bu fakt göstərirdi ki, sərhəd nəzarətinin tətbiqi humanitar istiqamətdə hərəkətlərin müəyyən edilmiş qaydalar əsasında təşkilinə imkan verirdi.
23 aprel hadisəsinin əhəmiyyəti sonrakı proseslər fonunda daha aydın göründü. Azərbaycan tərəfinin rəsmi mövqeyinə əsasən, dövlət sərhədində nəzarət mexanizminin yaradılması ölkənin ərazi bütövlüyünün tam təmin olunması istiqamətində mühüm mərhələ idi. Dövlət Sərhəd Xidməti də məntəqənin qurulmasını Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədlərinin tam bərpası ilə əlaqələndirib.
Bu proses 2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələrlə daha geniş məna qazandı. Azərbaycan Prezidenti sonrakı çıxışlarında 23 aprel tarixində Laçın istiqamətində sərhəd-buraxılış məntəqəsinin yaradılmasını ölkənin sərhədlərinə nəzarətin bərpası ilə əlaqələndirib. 2023-cü ilin sonunda xalqa müraciətində də Prezident İlham Əliyev həmin məntəqənin yaradılması ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tam bərpa edildiyini bildirib.
Laçın sərhəd-buraxılış məntəqəsi həmçinin dövlət sərhədinin mühafizəsi sisteminin inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm təcrübə yaratdı. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə sərhəd zastavalarının, hərbi hissə komplekslərinin və sərhəd-döyüş məntəqələrinin yaradılması davam etdirildi. Dövlət Sərhəd Xidmətinin məlumatına əsasən, sonrakı dövrdə Ermənistanla sərhəd istiqamətində yeni hərbi hissə kompleksləri və sərhəd-döyüş məntəqələri yaradılıb, müxtəlif istiqamətlərdə dövlət sərhədindən buraxılış məntəqələri istifadəyə verilib.
Laçın məntəqəsinin yaradılması Azərbaycanın suverenliyinin yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, konkret dövlət institutlarının fəaliyyəti vasitəsilə həyata keçirildiyini göstərən hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Dövlət sərhədində nəzarətin təşkili, sərhədçilərin xidmət aparması, sənədlərin yoxlanılması, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin müəyyən edilmiş prosedurlara uyğun keçirilməsi dövlət suverenliyinin praktiki ifadələrindəndir.
Bu hadisənin digər mühüm tərəfi ondan ibarət idi ki, Laçın istiqamətində sərhəd nəzarətinin yaradılması Azərbaycanın dövlət qurumlarının işğaldan azad olunmuş ərazilərdə ardıcıl şəkildə fəaliyyət göstərməsinin göstəricisinə çevrildi. Müharibədən sonra əsas vəzifələrdən biri həmin ərazilərdə təhlükəsizliyin təmin edilməsi ilə yanaşı, dövlət idarəçiliyinin, hüquqi rejimin və infrastrukturun bərpası idi. Sərhəd xidmətinin təşkili də bu geniş prosesin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil etdi.
2024-cü ildə “Laçın” dövlət sərhədindən buraxılış məntəqəsinin yaradılmasının birinci ildönümü ilə bağlı Dövlət Sərhəd Xidməti xüsusi tədbirlər keçirib. Həmin tədbirlərdə məntəqənin yaradılması Azərbaycan dövlət sərhədlərinin tam bərpası tarixi hadisəsi kimi qeyd olunub. Dövlət Sərhəd Xidmətinin məlumatında Prezident İlham Əliyevin məntəqənin yaradılmasını Azərbaycanın suveren hüququnun və ərazi bütövlüyünün təmin olunmasının ifadəsi kimi qiymətləndirdiyi vurğulanıb.
Laçının özü də bu prosesdən sonra yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. İşğaldan azad edilmiş şəhərdə genişmiqyaslı quruculuq işləri aparıldı, infrastruktur layihələri həyata keçirildi və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma şəhərə qayıdışı təmin edilməyə başladı. Prezident İlham Əliyev Laçın şəhərində keçirilən tədbirdə şəhərin qısa müddətdə sürətlə yenidən qurulduğunu vurğulayaraq, Laçının dirçəlişini Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpasının nümunələrindən biri kimi təqdim edib.
Beləliklə, 23 aprel 2023-cü ildə “Laçın” dövlət sərhədindən buraxılış məntəqəsinin yaradılması Azərbaycanın suverenliyinin təmin olunması prosesində mühüm mərhələ oldu. Bu hadisə dövlət sərhədinə nəzarətin bərpasını, sərhəd təhlükəsizliyinin gücləndirilməsini və Azərbaycanın öz ərazisində dövlət idarəçiliyini həyata keçirməsini nümayiş etdirən konkret addım idi. Sonrakı proseslər isə bu addımın daha geniş dövlətçilik və təhlükəsizlik tədbirləri ilə tamamlandığını göstərdi.
Laçın məntəqəsi bu gün Azərbaycanın müasir tarixində dövlət sərhədinin bərpası və suveren hüquqların praktiki şəkildə həyata keçirilməsi ilə bağlı mühüm hadisələrdən biri kimi xatırlanır. 23 aprel 2023-cü il tarixində atılan addım Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin olunması istiqamətində aparılan prosesin mühüm mərhələsini təşkil edib və Laçın istiqamətində dövlət sərhədinin qorunması üçün yeni mərhələnin əsasını qoyub.
Turanə Əmiraslanova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
