Prezident İlham Əliyevin oktyabrın 15-də Bakıda keçirilən AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşündə səsləndirdiyi fikirlər beynəlxalq münasibətlər sistemində ədalət, hüquq bərabərliyi və dövlətlərin suverenliyinə hörmət məsələlərinin aktuallığını bir daha gündəmə gətirmişdir. Dövlət başçısı Azərbaycanın müstəqilliyini bərpa etdiyi dövrdən etibarən ikili standartlarla üzləşdiyini xatırladaraq beynəlxalq hüququn bütün dövlətlərə münasibətdə eyni prinsiplərlə tətbiq olunmasının vacibliyini vurğulamışdır.
Beynəlxalq hüquq dövlətlər arasında münasibətlərin tənzimlənməsi, münaqişələrin qarşısının alınması və qlobal sabitliyin qorunması üçün yaradılmış əsas mexanizmlərdən biridir. Bu sistemin səmərəli fəaliyyəti hüquqi normaların yalnız qəbul edilməsi ilə deyil, həm də onların icrasının təmin olunması ilə bağlıdır. Əgər beynəlxalq sənədlər siyasi maraqlardan asılı olaraq seçici şəkildə tətbiq edilirsə, həmin sənədlərin nüfuzu zəifləyir və dövlətlərin beynəlxalq institutlara inamı azalır.
Azərbaycanın tarixi təcrübəsi bu problemin nəticələrini aydın şəkildə göstərir. Ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin uzun müddət işğal altında qalması, bir milyona yaxın azərbaycanlının doğma yurdlarından didərgin düşməsi və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması ağır humanitar fəsadlar yaratmışdır. Bu hadisələr zamanı beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinin müdafiəsi üçün daha təsirli tədbirlərin görülməməsi münaqişənin onilliklər ərzində davam etməsinə şərait yaratmışdır.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə Ermənistan qüvvələrinin işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb edirdi. Lakin həmin qərarların uzun müddət icra olunmaması beynəlxalq sistemdə qərarların həyata keçirilməsi mexanizmlərinin zəifliyini üzə çıxardı. Bu vəziyyət göstərdi ki, beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi sənədlər yalnız siyasi mövqe ifadəsi olaraq qalmamalı, onların icrası üçün konkret tədbirlər nəzərdə tutulmalıdır.
Münaqişənin həlli məqsədilə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyəti də uzun illər ərzində gözlənilən nəticəni vermədi. Danışıqlar prosesi davam etsə də, işğalın aradan qaldırılması və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin olunması istiqamətində real irəliləyiş əldə edilmədi. Belə bir şəraitdə münaqişənin dondurulmuş vəziyyətdə saxlanılması təhlükəsizliyin təmin edilməsi kimi təqdim olunsa da, əslində problemin həllini gecikdirirdi.
İkili standartlar beynəlxalq münasibətlərdə yalnız bir dövlətin maraqlarına zərər vurmur. Bu yanaşma bütövlükdə beynəlxalq hüququn nüfuzunu zəiflədir, digər münaqişə tərəflərinə də mənfi mesaj verir və güc tətbiqinin nəticəsiz qalmayacağına dair yanlış təsəvvür yaradır. Hüquq normalarının ardıcıl tətbiq edilməməsi təcavüzkar davranışların qarşısını almaq əvəzinə, onları təşviq edə bilər.
Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyi siyasi münasibətlərin xarakterindən asılı olmayaraq qorunmalıdır. Heç bir dövlətin beynəlxalq hüquqla tanınmış ərazisi digər ölkənin güc tətbiqi nəticəsində dəyişdirilməməlidir. Eyni zamanda, münaqişələrə münasibətdə humanitar məsələlərin və mülki əhalinin hüquqlarının siyasi məqsədlər naminə arxa plana keçirilməsi yolverilməzdir.
2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi Azərbaycanın uzun illər davam edən işğala son qoymaq istiqamətində apardığı mübarizənin həlledici mərhələsi oldu. Azərbaycan Ordusu döyüş meydanında ərazilərin böyük hissəsini azad etdi və 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Bununla belə, ölkənin bütün ərazisində suverenliyin bərpası məsələsi tam həll olunmamışdı.
2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan dövlət suverenliyini özünün bütün ərazisində bərpa etdi. Bu hadisə beynəlxalq hüquq müstəvisində dövlətin ərazi bütövlüyünün və konstitusiya quruluşunun təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Eyni zamanda, uzun müddət davam edən separatçılığa son qoyuldu və münaqişənin yeni mərhələyə keçməsi üçün şərait yarandı.
Azərbaycanın hərbi qələbədən sonra sülh təşəbbüsü ilə çıxış etməsi də xüsusi diqqətə layiqdir. Ölkəmiz müharibənin nəticələrini regionda yeni qarşıdurmalar yaratmaq üçün deyil, davamlı sülhün qurulması üçün əsas kimi təqdim etmişdir. Bu yanaşma göstərir ki, ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yanaşı, gələcəkdə sabitliyin qorunması və münasibətlərin normallaşdırılması da Azərbaycanın prioritetləri sırasındadır.
Ədalətli beynəlxalq sistemin qurulması üçün təşkilatların qərarlarının icrasını təmin edən mexanizmlər gücləndirilməlidir. Qətnamələrin yerinə yetirilməməsi hallarında məsuliyyət tədbirlərinin müəyyənləşdirilməsi, münaqişələrin erkən mərhələdə qarşısının alınması və hüquqi prinsiplərin seçici yanaşmalardan qorunması zəruridir. Bu addımlar beynəlxalq institutların etibarlılığını artırmaqla yanaşı, dövlətlər arasında etimadın möhkəmlənməsinə də xidmət edər.
AQEM kimi çoxtərəfli platformalar bu məsələlərin müzakirəsi üçün mühüm imkanlar yaradır. Müxtəlif ölkələrin nümayəndələrinin bir araya gəlməsi beynəlxalq problemlərin ortaq yanaşmalar əsasında dəyərləndirilməsinə şərait yaradır. Azərbaycanın təşkilat çərçivəsində fəaliyyəti dövlətlər arasında bərabərhüquqlu dialoqun və qarşılıqlı hörmətin gücləndirilməsinə yönəlib.
Prezident İlham Əliyevin çıxışı beynəlxalq hüququn nüfuzunun qorunmasının yalnız hüquqi deyil, həm də siyasi və humanitar əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Ədalətli dünya nizamı ayrı-ayrı dövlətlərin maraqlarına uyğun dəyişən qaydalar üzərində deyil, hamı üçün eyni olan prinsiplər əsasında qurulmalıdır. Bu yanaşma beynəlxalq münaqişələrin qarşısının alınmasına, dövlətlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə və qlobal sabitliyin möhkəmləndirilməsinə töhfə verə bilər.
Nazənin Həmzəyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
