İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi ən mühüm layihələr sırasında yer alır. Uzun müddət doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların öz torpaqlarına qayıdışı yalnız yaşayış məntəqələrinin yenidən salınması ilə məhdudlaşmır. Burada məqsəd müasir infrastrukturun yaradılması, sosial xidmətlərin əlçatanlığının təmin edilməsi, məşğulluq imkanlarının formalaşdırılması və insanların təhlükəsiz şəraitdə normal həyatını davam etdirməsi üçün bütün zəruri şərtlərin hazırlanmasıdır. Bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biri də Xankəndi şəhərinin və onun ətraf yaşayış məntəqələrinin yenidən canlandırılmasıdır.
Xankəndi Azərbaycan üçün tarixi, siyasi və mədəni baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan şəhərlərdən biridir. Şəhərin uzun illər ərzində işğal altında qalması burada həyatın dayanmasına, əhalinin doğma evlərindən uzaq düşməsinə səbəb olmuşdu. Azərbaycan Ordusunun 2020-ci ildə həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlardan sonra bölgədə yeni mərhələ başladı. Sonrakı dövrdə görülən tədbirlər Xankəndinin əvvəlki həyat ritminin bərpasına və şəhərin müasir tələblər əsasında yenidən qurulmasına yönəldildi.
Hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində sakinlərin doğma torpaqlarına köçürülməsi mərhələli şəkildə davam etdirilir. Bu prosesdə təhlükəsizlik məsələsi əsas şərtlərdən biri olaraq qalır. Ərazilərin minalardan və partlayıcı qurğulardan təmizlənməsi, yaşayış üçün yararlı vəziyyətə gətirilməsi, kommunal xətlərin çəkilməsi, yolların salınması və sosial obyektlərin istifadəyə hazırlanması qayıdışın ardıcıl şəkildə təşkilinə imkan verir.
Xankəndidə məskunlaşma göstəriciləri şəhərin tədricən yeni sosial həyata qovuşduğunu göstərir. 2026-cı il avqustun 17-dək Xankəndi şəhərində 76 ailə olmaqla 332 nəfər yerləşdirilib. Kərkicahan qəsəbəsində isə 43 ailənin, 174 nəfərin məskunlaşması təmin olunub. Beləliklə, göstərilən tarixə qədər Xankəndi şəhəri və Kərkicahan qəsəbəsi üzrə ümumilikdə 119 ailə, 506 nəfər doğma yurda dönərək burada yaşayışını davam etdirir.
Bu rəqəmlərin arxasında ayrı-ayrı ailələrin həyat hekayələri dayanır. İllərlə doğma şəhərinin, küçəsinin, evinin həsrətini çəkən insanların geri qayıtması qayıdış prosesinin sosial mahiyyətini daha aydın göstərir. Məcburi köçkünlük dövründə müxtəlif bölgələrdə yaşayan ailələr üçün doğma torpağa dönmək yalnız coğrafi məkanın dəyişməsi deyil, ailə yaddaşının, uşaqlıq xatirələrinin və illər ərzində qorunan yurd bağlılığının yenidən yaşanması deməkdir.
Xankəndidə məskunlaşmanın davam etdirilməsi üçün şəhərin yaşayış imkanlarının müasir standartlara uyğunlaşdırılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Müasir yaşayış binaları, abadlaşdırılan küçələr, kommunikasiya sistemləri, elektrik və su təchizatı, yol infrastrukturu şəhərin gündəlik həyatının əsas dayaqlarını təşkil edir. İnsanların yalnız evlə təmin olunması kifayət etmir. Davamlı yaşayış üçün məktəb, səhiyyə, ictimai xidmət, nəqliyyat, istirahət və məşğulluq imkanlarının da mövcud olması vacibdir.
Böyük Qayıdış konsepsiyasının əsas xüsusiyyətlərindən biri məhz yaşayış məntəqələrinin kompleks şəkildə bərpa edilməsidir. Yeni salınan və yenidən qurulan şəhər və kəndlərdə sosial və iqtisadi həyatın formalaşdırılması qarşıya mühüm vəzifələr qoyur. Qayıdan əhalinin gündəlik ehtiyaclarının ödənilməsi ilə yanaşı, onların əmək bazarına cəlb edilməsi, sahibkarlıq fəaliyyətinin inkişaf etdirilməsi və regionda iqtisadi fəallığın artırılması da diqqət mərkəzində saxlanılır.
Xankəndinin bu baxımdan özünəməxsus potensialı var. Şəhər Qarabağın mühüm yaşayış və inzibati mərkəzlərindən biri kimi regionun gələcək inkişafında xüsusi rol oynaya bilər. Burada yaradılan infrastrukturun yalnız mövcud əhalinin ehtiyaclarına deyil, gələcəkdə şəhərdə yaşayacaq insanların sayının artmasına da hesablanması vacibdir. Şəhərin nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi, ictimai məkanların yaradılması və xidmət sektorunun genişləndirilməsi sosial canlanmaya əlavə imkanlar yarada bilər.
Kərkicahan qəsəbəsində aparılan məskunlaşma da bu prosesin mühüm hissəsidir. Qəsəbənin sakinlərinin öz yurdlarına qayıtması Qarabağın yaşayış məntəqələrinin mərhələli şəkildə bərpa olunmasının nümunələrindən biridir. Burada 43 ailənin, 174 nəfərin məskunlaşması doğma ərazilərə dönüşün konkret nəticələrindən biri kimi diqqət çəkir. Hər bir ailənin yerləşdirilməsi həm mənzil təminatını, həm də yeni sosial mühitə uyğunlaşma prosesini əhatə edir.
Qayıdışın uğurlu olması üçün yalnız fiziki infrastrukturun qurulması kifayət etmir. İnsanların özlərini həmin məkanda rahat və təhlükəsiz hiss etməsi, sosial əlaqələrin yenidən qurulması, təhsil və səhiyyə xidmətlərindən yararlanması, iş imkanlarının genişlənməsi də böyük əhəmiyyət daşıyır. Uzun müddət başqa şəhər və rayonlarda yaşayan ailələrin doğma ərazilərinə köçməsi onların həyat tərzində müəyyən dəyişikliklər yaradır. Bu səbəbdən yeni yaşayış mühitinin formalaşdırılması sosial siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir.
Xankəndidə həyata keçirilən yenidənqurma işləri şəhərin gələcək simasının formalaşmasına da təsir göstərir. Müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanan layihələrdə yaşıllıq sahələrinin, piyada zonalarının, ictimai məkanların və sosial obyektlərin nəzərdə tutulması şəhər mühitinin daha əlverişli olmasına şərait yaradır. Müharibədən sonra bərpa olunan ərazilərdə yaradılan şəhər modelinin əsas məqsədlərindən biri müasir yaşayış standartlarını yerli xüsusiyyətlərlə uzlaşdırmaqdır.
Fidan Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı
