Sülh hər bir xalqın və dövlətin təhlükəsiz gələcəyinin əsas şərtlərindən biridir. Xüsusilə uzun illər münaqişələr, qarşıdurmalar və geosiyasi gərginliklərlə üzləşmiş regionlarda sülhün qorunması yalnız dövlətlərin deyil, bütün cəmiyyətlərin qarşısında duran mühüm vəzifədir. Türk dünyasının və Qafqaz bölgəsinin gələcək inkişafı da məhz sabitlik, qarşılıqlı etimad və əməkdaşlıq mühitinin möhkəmləndirilməsindən böyük ölçüdə asılıdır. Bu baxımdan “Türk dünyasını, Qafqaz bölgəsini sülh şəraitində saxlamaq və sülhü qorumaq üçün hər birimiz böyük səylər göstərməliyik” fikri mühüm bir çağırış kimi səslənir.
Türk dünyası geniş coğrafiyanı əhatə edən, ortaq tarixə, dil və mədəni bağlara malik xalqları birləşdirən böyük mənəvi məkandır. Bu coğrafiyada sülhün və sabitliyin möhkəmləndirilməsi yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin təhlükəsizliyi baxımından deyil, bütövlükdə regional inkişaf baxımından əhəmiyyətlidir. Dövlətlər arasında siyasi dialoqun inkişafı, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi, nəqliyyat və enerji layihələrinin həyata keçirilməsi üçün ilk növbədə sabit və təhlükəsiz mühitə ehtiyac vardır.
Qafqaz bölgəsi isə tarixi, coğrafi və siyasi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyan məkandır. Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən mühüm nəqliyyat və kommunikasiya yollarının bu regiondan keçməsi Qafqazın geosiyasi əhəmiyyətini artırır. Burada davamlı sülhün təmin olunması yalnız region ölkələri üçün deyil, daha geniş coğrafiyada iqtisadi və humanitar əməkdaşlığın inkişafı baxımından da mühüm nəticələr yarada bilər.
Azərbaycanın son illərdə regionda sülh və əməkdaşlıq gündəliyinin formalaşdırılmasına verdiyi əhəmiyyət bu kontekstdə diqqət çəkir. Ölkə öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdikdən sonra regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi, kommunikasiyaların açılması və qonşu dövlətlərlə münasibətlərin qarşılıqlı maraqlar əsasında inkişaf etdirilməsi məsələlərini ön plana çıxarıb.
Sülhün qorunması yalnız müharibənin olmaması demək deyil. Davamlı sülh üçün dövlətlər arasında etimadın möhkəmləndirilməsi, qarşılıqlı maraqların nəzərə alınması, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və xalqlar arasında ünsiyyət imkanlarının artırılması vacibdir. Bir-biri ilə daha sıx əlaqədə olan cəmiyyətlər arasında qarşıdurma risklərinin azalması üçün əlavə imkanlar yaranır.
Bu baxımdan iqtisadi əməkdaşlıq sülhün mühüm dayaqlarından biri kimi çıxış edə bilər. Birgə layihələr, ticarət əlaqələri, nəqliyyat marşrutları və investisiya əməkdaşlığı dövlətlərin qarşılıqlı asılılığını artıraraq sabitliyə xidmət edir. Türk dövlətləri arasında nəqliyyat dəhlizlərinin inkişaf etdirilməsi, enerji layihələrinin genişləndirilməsi və ticarət əlaqələrinin artırılması regionun iqtisadi potensialından daha səmərəli istifadə etməyə imkan verir.
Azərbaycanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən regional layihələr də bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin Şərqlə Qərb arasında nəqliyyat və enerji bağlantılarında mühüm mövqeyə malik olması Türk dünyası arasında əlaqələrin genişləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. Orta Dəhliz kimi layihələrin inkişafı Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz və Avropa arasında iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsi baxımından diqqət çəkir.
Sülh mühitinin qorunmasında humanitar əlaqələrin də rolu böyükdür. Təhsil, mədəniyyət, elm, incəsənət və gənclər arasında əməkdaşlıq xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına şərait yaradır. Türk dünyasının ortaq tarixi və mədəni irsinin öyrənilməsi müxtəlif ölkələrin cəmiyyətləri arasında mənəvi yaxınlığın daha da güclənməsinə imkan verir.
Qafqazda sülhün möhkəmləndirilməsi üçün də belə yanaşma vacibdir. Region dövlətləri arasında qarşılıqlı faydalı münasibətlərin qurulması, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və sərhədyanı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi uzunmüddətli sabitliyə töhfə verə bilər. Siyasi məsələlərin dialoq yolu ilə həlli, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsi davamlı sülh üçün mühüm prinsiplərdir.
Azərbaycanın Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində irəli sürdüyü yanaşmalar da regional sülh gündəliyinin mühüm hissəsini təşkil edir. Sülh sazişinin əldə olunması, dövlətlərarası münasibətlərin qurulması və kommunikasiyaların açılması Cənubi Qafqazda yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər.
Sülhün qorunması məsələsində cəmiyyətin rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlətlər arasında əldə olunan razılaşmaların davamlı olması üçün cəmiyyətlərdə də sülh mədəniyyətinin formalaşması vacibdir. Münaqişələrin yaratdığı ağrı və itkilər gələcək nəsillərə düşmənçilik hissi kimi ötürülməməli, tarixdən nəticə çıxarılaraq daha təhlükəsiz gələcəyin qurulmasına xidmət etməlidir.
Bu prosesdə kütləvi informasiya vasitələri və ictimaiyyət nümayəndələri də məsuliyyət daşıyırlar. İnformasiya məkanında nifrət və qarşıdurmanı gücləndirən yanaşmalardan uzaq durmaq, faktlara əsaslanan məlumatların yayılmasına üstünlük vermək cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına müsbət təsir göstərə bilər. Xüsusilə sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatların məsuliyyətlə qiymətləndirilməsi mühüm məsələdir.
Gənc nəslin sülh dəyərləri əsasında yetişdirilməsi də uzunmüddətli sabitliyin əsas şərtlərindən biridir. Gənclər müxtəlif xalqların nümayəndələri ilə ünsiyyət qurmalı, ortaq layihələrdə iştirak etməli və regionun gələcəyinin qarşılıqlı əməkdaşlıqdan asılı olduğunu daha aydın dərk etməlidirlər. Təhsil və mədəniyyət proqramları bu istiqamətdə mühüm vasitə ola bilər.
Türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi də regional sülh gündəliyinə əlavə imkanlar verir. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində keçirilən görüşlər, zirvə toplantıları və müxtəlif sahələr üzrə əməkdaşlıq mexanizmləri dövlətlər arasında dialoqun inkişafına xidmət edir. Siyasi münasibətlərlə yanaşı, iqtisadi, mədəni, təhsil və humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi ortaq maraqların daha da möhkəmlənməsinə şərait yaradır.
Sülhün qorunması üçün hər bir dövlət öz üzərinə düşən məsuliyyəti dərk etməlidir. Dövlətlər beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət etməli, qarşılıqlı etimadı gücləndirən addımlar atmalı və yaranan problemlərin həlli üçün diplomatik vasitələrdən istifadə etməlidirlər. Cəmiyyətlər isə sülhün yalnız siyasi sənədlərlə deyil, gündəlik münasibətlər və davranışlarla da qorunduğunu nəzərə almalıdır.
Türk dünyasının gələcək inkişafı üçün sülh və sabitlik xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu coğrafiyanın böyük iqtisadi, enerji, nəqliyyat və humanitar potensialının tam reallaşdırılması yalnız təhlükəsiz şəraitdə mümkündür. Qafqazın sabitliyi isə Türk dünyası ilə Avropa, Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq arasında əlaqələrin inkişafına əlavə imkanlar yarada bilər.
Azərbaycanın yerləşdiyi coğrafi mövqe ölkəmizə bu proseslərdə mühüm rol oynamaq imkanı verir. Bakı həm enerji, həm nəqliyyat, həm də beynəlxalq dialoq baxımından regionun mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilib. Azərbaycanın müxtəlif beynəlxalq və regional təşəbbüslərdə iştirakı ölkənin əməkdaşlıq və sabitlik gündəliyinə verdiyi əhəmiyyəti nümayiş etdirir.
Bu gün qarşıda duran əsas məsələlərdən biri əldə olunan sülh imkanlarını davamlı və dayanıqlı əməkdaşlığa çevirməkdir. Bunun üçün siyasi dialoqla yanaşı, iqtisadi və humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi, xalqlar arasında qarşılıqlı etimadın yaradılması və regional layihələrin təşviqi vacibdir. Hər bir uğurlu əməkdaşlıq layihəsi dövlətləri və xalqları bir-birinə daha da yaxınlaşdıraraq sülhün sosial və iqtisadi əsaslarını gücləndirə bilər.
Türk dünyasını və Qafqazı sülh məkanına çevirmək uzunmüddətli və ardıcıl səylər tələb edir. Bu məsuliyyət yalnız siyasi liderlərin deyil, bütün cəmiyyətlərin üzərinə düşür. Sülhə töhfə vermək qarşıdurmadan deyil, dialoqdan, düşmənçilikdən deyil, qarşılıqlı hörmətdən, təcriddən deyil, əməkdaşlıqdan keçən bir yoldur.
Azərbaycan xalqının yaşadığı tarixi təcrübə də sülhün və təhlükəsizliyin dəyərini aydın göstərir. Bu təcrübə gələcək nəsillər üçün mühüm mesajdır: əldə olunan imkanları qorumaq, regionda sabitliyi möhkəmləndirmək və yeni qarşıdurmaların qarşısını almaq üçün ardıcıl fəaliyyət lazımdır. Türk dünyasının və Qafqazın gələcəyi qarşılıqlı etimad, əməkdaşlıq və sülh prinsipləri üzərində qurulduğu halda regionun böyük potensialından daha səmərəli istifadə etmək mümkün olacaq.
Sülh yalnız bir siyasi məqsəd deyil, insanların təhlükəsiz və firavan yaşamaq hüququdur. Ona görə də türk dünyasında və Qafqazda sülhün qorunması ümumi məsuliyyət kimi qəbul edilməlidir. Hər bir dövlətin, hər bir ictimai institutun və hər bir vətəndaşın bu istiqamətdə atdığı addım regionun gələcəyinə təsir göstərə bilər. Davamlı sülhə gedən yol isə məhz həmrəylik, qarşılıqlı hörmət və birgə səylərdən keçir.
Ənvər Bayramov,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı
