Avropa Parlamentində baş verən korrupsiya qalmaqalları son illərdə Avropa institutlarının şəffaflığı, hesabatlılığı və etik standartları ilə bağlı ciddi müzakirələrə səbəb olub. Özünü demokratiya, hüququn aliliyi və şəffaf idarəçilik prinsiplərinin müdafiəçisi kimi təqdim edən Avropa İttifaqının əsas institutlarından birində deputatlar və əməkdaşlarla bağlı korrupsiya və maliyyə pozuntusu iddialarının ortaya çıxması ictimai etimad məsələsini yenidən gündəmə gətirib.
Bu baxımdan Avropa Parlamentini bütövlükdə “rüşvətxorlar yuvası” adlandırmaq faktoloji baxımdan düzgün olmaz. Çünki korrupsiya ilə bağlı konkret işlər ayrı-ayrı şəxslər, deputatlar və siyasi qruplarla əlaqəlidir. Lakin həmin hadisələrin mövcudluğu və bəzi hallarda məhkəmə qərarları ilə təsdiqlənməsi qurum daxilində nəzarət və şəffaflıq mexanizmlərinin nə dərəcədə effektiv olması barədə ciddi suallar doğurur.
Bu sualların ən çox diqqət çəkən nümunələrindən biri “Qatargate” kimi tanınan qalmaqaldır. 2022-ci ilin dekabrında Belçika prokurorluğu Avropa Parlamentinin fəaliyyəti ilə əlaqəli şəxslərin də daxil olduğu korrupsiya, çirkli pulların yuyulması və cinayətkar təşkilatda iştirakla bağlı araşdırmaya başlayıb. Parlamentin özünün qəbul etdiyi qətnamədə bir sıra həbslərin və axtarışların həyata keçirildiyi, bəzi şübhəli şəxslərin ittiham olunduğu və külli miqdarda vəsaitin müsadirə edildiyi qeyd olunurdu.
Bu hadisə Avropa Parlamentinin daxilində də ciddi narahatlıq yaradıb. Qurum 2022-ci ilin dekabrında qəbul etdiyi qətnamədə korrupsiya iddialarını pisləyərək şəffaflıq və hesabatlılığın gücləndirilməsinə ehtiyac olduğunu vurğulayıb. Sənəddə korrupsiyanın demokratik institutlara və ictimai etimada zərər vurduğu qeyd olunub.
Məsələnin diqqətçəkən tərəflərindən biri də ondan ibarətdir ki, korrupsiya iddiaları yalnız ayrı-ayrı şəxslərin davranışı məsələsi kimi qalmayıb. Hadisələr Avropa Parlamentində lobbiçilik, xarici təsir, maraqlar toqquşması, deputatların əlavə gəlirləri və üçüncü ölkələrin parlament fəaliyyətinə təsir imkanları barədə daha geniş müzakirələrə səbəb olub.
Avropa Parlamentinin öz sənədlərində də bu problemin ciddiliyi etiraf edilir. 2023-cü ildə parlament daxili qaydalarını dəyişdirərək şəffaflıq, bütövlük və hesabatlılıq standartlarını gücləndirməyə yönəlmiş qərarlar qəbul edib. Dəyişikliklərə qeyri-rəsmi qrupların fəaliyyətində maliyyə və digər dəstəyin açıqlanması, maraq nümayəndələrinin şəffaflıq reyestrində qeydiyyatı və digər nəzarət mexanizmləri daxil edilib.
Bu fakt özü göstərir ki, problem yalnız kənardan səsləndirilən siyasi ittihamlardan ibarət deyil. Avropa Parlamentinin özü də əvvəlki qaydaların və nəzarət mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinə ehtiyac olduğunu qəbul edib. 2024-cü ildə parlament Qatargate hadisəsindən sonra lobbiçilik və qərar qəbuletmə prosesində şəffaflığın artırılması üçün yeni tədbirləri müzakirə edib və etik standartların gücləndirilməsini dəstəkləyib.
Avropa Parlamentinin gündəliyində korrupsiya ilə bağlı başqa faktlar da mövcuddur. 2025-ci ilin martında Paris Cinayət Məhkəməsi Avropa Parlamentinin doqquz hazırkı və keçmiş üzvünü, eləcə də bir sıra parlament köməkçilərini Avropa İttifaqı vəsaitlərinin mənimsənilməsi ilə bağlı təqsirli bilib. Avropa Dələduzluqla Mübarizə İdarəsinin (OLAF) məlumatına görə, araşdırmalar parlament köməkçilərinin saxta işə götürülməsi ilə bağlı ciddi pozuntuları üzə çıxarıb. OLAF araşdırmalarının nəticələri məhkəmə prosesində istifadə olunub və Avropa Parlamentinin büdcəsinə 420 min avrodan çox vəsaitin qaytarılması ilə bağlı tövsiyələr verilib; OLAF sonradan vəsaitlərin geri alındığını bildirib.
Bu hadisə mühüm bir məqamı ortaya qoyur: Avropa Parlamentində korrupsiya və maliyyə pozuntuları ilə bağlı konkret hallar mövcuddur və onların bir qismi hüquqi araşdırmalar və məhkəmə qərarları ilə müşayiət olunur. Eyni zamanda, bu faktları bütün deputatlara və ya bütövlükdə parlamentin bütün fəaliyyətinə şamil etmək düzgün deyil. Burada ayrı-ayrı şəxslərin və siyasi qrupların məsuliyyəti ilə institusional mexanizmlərin məsuliyyətini bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Bununla belə, demokratik institut üçün əsas məsələ yalnız pozuntu törədən şəxsin cəzalandırılması deyil. Əsas məsələ belə halların qarşısını almaq üçün effektiv sistemin mövcudluğudur. Əgər parlament üzvlərinin xarici maraq qrupları ilə əlaqələri, maliyyə münasibətləri və lobbiçilik fəaliyyəti kifayət qədər şəffaf deyilsə, bu, ictimai etimadın zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Şəffaflıq məsələsi xüsusilə vacibdir, çünki Avropa Parlamenti özünü Avropa İttifaqının vətəndaşlar tərəfindən birbaşa seçilən əsas demokratik institutu kimi təqdim edir. Belə bir qurumda deputatların fəaliyyətinə dair ən yüksək etik və maliyyə standartların tətbiqi gözlənilir. Bu səbəbdən korrupsiya iddiaları və məhkəmə işləri digər qurumlarla müqayisədə daha böyük ictimai rezonans yaradır.
Avropa Parlamentinin qarşılaşdığı problem həm də ikili standartlarla bağlı müzakirələri gücləndirir. Avropa institutları dünyanın müxtəlif ölkələrində demokratiya, korrupsiyaya qarşı mübarizə, şəffaflıq və hüququn aliliyi məsələləri ilə bağlı mövqe bildirirlər. Buna görə həmin prinsiplərin öz institutlarının daxilində də eyni ardıcıllıqla tətbiq olunması barədə ictimai gözləntilər yüksəkdir.
Məhz bu məqamda Avropa Parlamentinin daxili islahatları xüsusi əhəmiyyət qazanır. Parlament 2023-cü ildə şəffaflıq, müstəqillik və hesabatlılığı gücləndirmək üçün prosedur dəyişiklikləri qəbul edib. Sonrakı illərdə də korrupsiyaya qarşı mübarizə, demokratik plüralizm və şəffaflıq məsələləri parlamentin gündəliyində qalmaqda davam edib.
Lakin qaydaların qəbul edilməsi ilə onların praktik icrası arasında fərq ola bilər. Effektiv nəzarət mexanizmləri, müstəqil araşdırmalar, maliyyə şəffaflığı, lobbiçilik fəaliyyətinin qeydiyyatı və pozuntulara real sanksiyaların tətbiqi bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. İctimaiyyət üçün əsas məsələ yalnız yeni qaydaların elan edilməsi deyil, həmin qaydaların bütün deputatlara və siyasi qruplara bərabər şəkildə tətbiq olunmasıdır.
Avropa Parlamentində baş verən qalmaqalların digər nəticəsi isə xarici müdaxilə məsələsinin daha ciddi müzakirə edilməsidir. “Qatargate” hadisəsindən sonra üçüncü ölkələrin Avropa institutlarına təsir imkanları, lobbiçilik şəbəkələri və siyasi qərarların xarici maliyyə maraqlarından qorunması məsələləri ön plana çıxıb. Parlamentin sənədlərində də xarici təsir və şəffaflıq mexanizmlərinin gücləndirilməsi ilə bağlı tədbirlər nəzərdə tutulub.
Bütün bunlar göstərir ki, korrupsiya ilə mübarizə yalnız ayrı-ayrı şəxslərin məsuliyyətə cəlb olunması ilə başa çatmır. Demokratik institutların etibarlılığı üçün onların öz daxilində şəffaflıq və hesabatlılıq standartlarının daim yenilənməsi tələb olunur. Əks halda ən yüksək demokratik prinsipləri müdafiə etdiyini bildirən qurumların öz fəaliyyətində yaranan ziddiyyətlər ictimai etimadı zəiflədə bilər.
Avropa Parlamentində korrupsiya ilə bağlı ortaya çıxan faktlar bu baxımdan ciddi dərs xarakteri daşıyır. Bir tərəfdən konkret şəxslərlə bağlı hüquqi araşdırmalar aparılır və məhkəmə qərarları qəbul edilir, digər tərəfdən isə qurumun özündə etik və şəffaflıq qaydaları yenilənir. Bu proseslər Avropa institutlarında korrupsiyaya qarşı mübarizənin hələ də aktual məsələ olduğunu göstərir.
Demokratik idarəçilikdə heç bir institut tənqiddən və ictimai nəzarətdən kənarda qala bilməz. Avropa Parlamentinin də öz fəaliyyətinə dair tənqidi suallara cavab verməsi, maliyyə və lobbiçilik əlaqələrini maksimum şəffaflaşdırması və korrupsiya risklərini azaltması ictimai etimad baxımından əhəmiyyətlidir.Ona görə də Avropa Parlamentində baş verən korrupsiya qalmaqallarına münasibətdə əsas məsələ emosional ümumiləşdirmələr deyil, konkret faktların, məhkəmə qərarlarının, rəsmi araşdırmaların və institusional islahatların nəzərdən keçirilməsidir. Mövcud faktlar göstərir ki, qurum daxilində ciddi korrupsiya və maliyyə pozuntusu hallarına dair araşdırmalar və məhkəmə prosesləri olub. Eyni zamanda, həmin faktlar bütün Avropa Parlamentini və onun bütün üzvlərini korrupsiyada ittiham etmək üçün əsas vermir.Əsas sual bundan sonra da dəyişmir: Avropa Parlamentinin elan etdiyi şəffaflıq və hesabatlılıq prinsipləri praktikada nə dərəcədə effektiv təmin olunacaq? Bu suala veriləcək cavab təkcə parlamentin nüfuzuna deyil, bütövlükdə Avropa institutlarına və onların demokratik legitimliyinə olan ictimai etimada təsir göstərəcək.
Təranə Paşayeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı
