Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi struktur qeyri-müəyyənliyi, güc mərkəzləri arasında rəqabətin artması və təhlükəsizlik anlayışının klassik hərbi çərçivədən çıxaraq enerji, logistika və texnoloji sahələri əhatə edən kompleks xarakter alması ilə səciyyələnir. Belə bir şəraitdə regional dövlətlərin davranış modeli onların yalnız resurs potensialı ilə deyil, strateji liderlik keyfiyyəti, diplomatik elastiklik və geosiyasi situasiyalara adaptasiya qabiliyyəti ilə müəyyən olunur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev ilə ABŞ-ın vitse-prezidenti J. D. Vance arasında keçirilmiş görüş və səfər çərçivəsində verilən siyasi bəyanatlar məhz bu baxımdan qiymətləndirildikdə, hadisə ikitərəfli diplomatik təmasdan daha geniş — regional güc balansına təsir edən strateji proses kimi ortaya çıxır. Azərbaycan son onillikdə beynəlxalq sistemdə klassik “kiçik dövlət davranışı” modelindən uzaqlaşaraq funksional orta güc (middle power) strategiyasına keçid etmişdir. Bu strategiyanın əsas elementi balanslaşdırılmış çoxtərəfli diplomatiya və geosiyasi hedging mexanizmlərinin tətbiqidir. Müxtəlif siyasi qütblərlə paralel əməkdaşlıq qurmaq Azərbaycanın strateji avtonomiyasını qorumağa imkan verməklə yanaşı, onu regional kommunikasiya və təhlükəsizlik proseslərinin ayrılmaz komponentinə çevirmişdir. ABŞ ilə münasibətlərin intensivləşməsi isə Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artan subyektlik səviyyəsinin və qərarverici aktor kimi qəbul edilməsinin göstəricisidir.
Enerji amili bu münasibətlərin struktur nüvəsini təşkil edir. Qlobal enerji bazarlarında qeyri-sabitliyin artdığı və enerji marşrutlarının geosiyasi alətə çevrildiyi şəraitdə Azərbaycan yalnız xammal ixracatçısı kimi deyil, enerji təhlükəsizliyinin institusional təminatçısı kimi çıxış edir. Xəzər regionunu Avropa enerji məkanı ilə birləşdirən layihələr geoiqtisadi əlaqələri genişləndirməklə yanaşı, siyasi qarşılıqlı asılılıq mexanizmi formalaşdırmışdır. ABŞ ilə əməkdaşlıq bu kontekstdə enerji təhlükəsizliyinin texnoloji modernləşmə, yaşıl enerji keçidi və investisiya institusionallaşması vasitəsilə dərinləşdirilməsinə yönəlmiş strateji platforma kimi qiymətləndirilə bilər. Bu əməkdaşlıq yalnız iqtisadi deyil, həm də normativ təhlükəsizlik müstəvisində qarşılıqlı maraqların konvergensiyasını nümayiş etdirir.
Post-münaqişə dövründə Azərbaycanın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün təmin olunması Cənubi Qafqazda güc münasibətlərinin strukturunu köklü şəkildə dəyişmişdir. Analitik baxımdan bu proses hibrid güc konsepsiyasının praktik tətbiqi kimi izah edilə bilər: hərbi deterrensiya, diplomatik legitimlik və informasiya-kommunikasiya strategiyasının paralel istifadəsi regional siyasi nəticəni mümkün etmişdir. Əldə olunmuş yeni reallıq Azərbaycanın regional gündəlik formalaşdırmaq qabiliyyətini artırmış, onu təhlükəsizlik istehlakçısından təhlükəsizlik istehsalçısına çevirmişdir.
Burada liderlik kapitalı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İlham Əliyevin siyasi idarəetmə modeli strateji planlaşdırma, risklərin qabaqlayıcı idarə olunması və siyasi kontinuitetin təmin edilməsi prinsiplərinə əsaslanır. Liderliyin institusional xarakter alması dövlət siyasətində qərarların ardıcıllığını təmin etmiş, uzunmüddətli milli strategiyanın fragmentasiya risklərini minimuma endirmişdir. Bu yanaşma Azərbaycanın xarici siyasətində reaktiv davranışdan proaktiv diplomatiyaya keçidi şərtləndirmişdir. Nəticədə Azərbaycan regional proseslərə yalnız uyğunlaşan deyil, onları istiqamətləndirən aktor kimi çıxış etməyə başlamışdır.
İkitərəfli münasibətlərin iqtisadi və texnoloji ölçüsü də strateji məna daşıyır. ABŞ şirkətlərinin Azərbaycandakı fəaliyyəti kapital axınından daha çox innovasiya transferi və institusional idarəetmə standartlarının inteqrasiyası baxımından əhəmiyyətlidir. Bu proses iqtisadi diversifikasiya siyasətini gücləndirərək post-neft inkişaf modelinin formalaşmasına töhfə verir. Humanitar və akademik əməkdaşlıq isə yumşaq güc mexanizmləri vasitəsilə uzunmüddətli siyasi etimad mühitinin sosial bazasını genişləndirir.
Geosiyasi perspektivdən baxdıqda, ABŞ vitse-prezidentinin Azərbaycana səfəri regional siyasətdə yeni konfiqurasiyanın formalaşdığını göstərən simvolik və praktik əhəmiyyətə malik hadisədir. Bu səfər Azərbaycanın dəyişən qlobal güc strukturunda tranzit məkan deyil, strateji düyün nöqtəsi funksiyasını yerinə yetirdiyini təsdiqləyir. Azərbaycanın enerji, logistika və təhlükəsizlik sahələrində yaratdığı qarşılıqlı asılılıq şəbəkəsi onu Avrasiya geosiyasətində sabitləşdirici aktora çevirmişdir. Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin hazırkı mərhələsi taktiki əməkdaşlıqdan strateji institusionallaşma mərhələsinə doğru inkişaf edir. Bu dinamika yalnız ikitərəfli münasibətlərin genişlənməsi deyil, həm də Azərbaycanın beynəlxalq sistemdə artan siyasi çəkisinin, liderlik effektivliyinin və dövlətçilik modelinin dayanıqlılığının göstəricisidir. Mövcud tendensiyalar göstərir ki, yaxın perspektivdə Azərbaycan regional təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılmasında daha aktiv rol oynayan və qlobal siyasi dialoqda normativ təsir imkanlarını genişləndirən əsas aktorlardan biri kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirəcəkdir.
Sübhan Xıdırzadə,
TAİB Gənclər Təşkilatının həmsədri
