12 noyabr – konstitusiya günü: milli suverenliyin, hüquqi dövlətçiliyin və müasirazərbaycanin inkişaf yolunun təməli
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyimizin bərpası Azərbaycan xalqının tarixi iradəsinintəntənəsi idi. Lakin müstəqilliyin elan edilməsi dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi üçünkifayət deyildi. Yeni siyasi və iqtisadi münasibətlərin formalaşdırılması, dövlətidarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi, hüquqi sistemin yaradılması və cəmiyyətdə sabitliyintəmin olunması həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Müstəqilliyin ilk illərində ölkəmizin üzləşdiyisiyasi böhranlar, iqtisadi çətinliklər və Ermənistanın hərbi təcavüzü dövlət quruculuğuprosesini ciddi sınaqlarla qarşı-qarşıya qoymuşdu. Belə mürəkkəb şəraitdə Ulu ÖndərHeydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunması vəmöhkəmləndirilməsi baxımından tarixi dönüş nöqtəsinə çevrildi. Onun rəhbərliyi ilədövlət idarəçiliyində sabitlik bərpa olundu, milli birlik və həmrəylik gücləndirildi, hüquqidövlət quruculuğunun əsas istiqamətləri müəyyən edildi.
Ulu Öndər Heydər Əliyev yaxşı bilirdi ki, müstəqil dövlətin uzunmüddətli inkişafımöhkəm hüquqi təməl üzərində qurulmalıdır. Dövlətin siyasi sabitliyi, iqtisadi tərəqqisivə beynəlxalq nüfuzu hüquqi institutların gücü, qanunun aliliyi və vətəndaşlarınhüquqlarının qorunması ilə sıx bağlıdır. Bu baxımdan Konstitusiyanın hazırlanması vəqəbul edilməsi müstəqil Azərbaycanın gələcəyini müəyyən edən strateji vəzifələrdən biriidi. 1995-ci ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Respublikasınınyeni Konstitusiyasının hazırlanması istiqamətində mühüm işlər həyata keçirildi. Mayayında Konstitusiya Komissiyasının yaradılması və onun fəaliyyətinə şəxsən rəhbərliketməsi Heydər Əliyevin bu məsələyə nə qədər böyük əhəmiyyət verdiyini göstərirdi. Konstitusiya layihəsinin hazırlanması zamanı Azərbaycanın tarixi dövlətçilik təcrübəsi, milli xüsusiyyətləri, xalqımızın iradəsi və ümumbəşəri hüquqi prinsiplər nəzərə alınırdı. Məqsəd müstəqil Azərbaycanın demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət kimi inkişafınıtəmin edən, uzunmüddətli perspektivlərə hesablanmış Əsas Qanunun yaradılması idi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin Konstitusiya ilə bağlı yanaşmasının əsasını dövlətingücü ilə insan hüquqlarının qorunması arasında düzgün tarazlığın yaradılması təşkiledirdi. Onun siyasi fəlsəfəsinə görə, dövlətin möhkəmliyi vətəndaşın hüquqlarının təminolunması, cəmiyyətdə ədalətin bərqərar olması və milli birliyin qorunması ilətamamlanmalı idi. 1995-ci il noyabrın 12-də keçirilən ümumxalq referendumundaAzərbaycan Respublikasının ilk milli Konstitusiyası qəbul edildi. Bu hadisə xalqımızınmüstəqil dövlətin hüquqi əsaslarını müəyyən etmək prosesində birbaşa iştirakınınmühüm təzahürü oldu.Konstitusiyanın qəbul edilməsi Azərbaycanın dövlətçilik tarixindəyeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. 1995-ci il noyabrın 27-də qüvvəyə minən ƏsasQanun müstəqil dövlətimizin siyasi, hüquqi və institusional inkişafının əsasistiqamətlərini müəyyənləşdirdi. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının ənmühüm xüsusiyyətlərindən biri onun insan hüquq və azadlıqlarını dövlət siyasətininfundamental istiqamətlərindən biri kimi müəyyən etməsidir. Konstitusiyanın əsasprinsipləri insanın ləyaqətinin qorunmasına, hüquqlarının təmin edilməsinə və dövlətqarşısında bərabər imkanlara əsaslanır. Əsas Qanunda dövlət hakimiyyətininmənbəyinin xalq olduğu təsbit edilir. Bu prinsip Azərbaycan xalqının öz taleyinimüəyyən etmək hüququnu, milli suverenliyini və demokratik dövlət quruculuğununmahiyyətini ifadə edir. Konstitusiyada hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi, qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətinin fəaliyyət əsasları, dövlət orqanlarının səlahiyyətləri vəqarşılıqlı münasibətləri müəyyənləşdirilir. Bu hüquqi mexanizm dövlət idarəçiliyindəməsuliyyətin, tarazlığın və institusional sabitliyin təmin edilməsinə xidmət edir. ƏsasQanun vətəndaşların mülkiyyət hüququnu, söz və fikir azadlığını, vicdan azadlığını, təhsil və əmək hüquqlarını, qadın və kişilərin bərabərliyini, eləcə də digər fundamentalhüquq və azadlıqları təsbit edir. Konstitusiyanın əhəmiyyəti onun yalnız hüquqi normalarmüəyyən etməsi ilə məhdudlaşmır. Bu sənəd dövlətlə vətəndaş arasındamünasibətlərin əsaslarını formalaşdırır, hər bir şəxsin hüquq və vəzifələrini müəyyənedir, cəmiyyətdə hüquqi düşüncənin və məsuliyyət hissinin inkişafına şərait yaradır. Konstitusiyaya hörmət dövlətçiliyə hörmət, qanunlara riayət isə cəmiyyətin sabitliyinə vəgələcəyinə məsuliyyət deməkdir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik fəlsəfəsinin əsas istiqamətlərindən biriazərbaycançılıq ideologiyası idi. Azərbaycançılıq xalqımızın milli kimliyini, dilini, mədəniyyətini, tarixi yaddaşını və dövlətçilik ənənələrini vahid ideya ətrafındabirləşdirən fundamental dəyərdir. Konstitusiya bu milli ideyanın hüquqi müstəvidə ifadəolunmasının mühüm vasitəsidir. Azərbaycan dövlətinin müstəqilliyi, ərazi bütövlüyü, suverenliyi, dövlət dili və milli-mənəvi dəyərləri Əsas Qanunun müəyyən etdiyi hüquqiçərçivədə qorunur. Azərbaycançılıq ideologiyası müxtəlif etnik və dini mənsubiyyətəmalik vətəndaşların vahid dövlət və cəmiyyət ətrafında birləşməsini, qarşılıqlı hörmət vəhəmrəylik şəraitində yaşamasını nəzərdə tutur. Bu baxımdan Konstitusiyanın hüquqiprinsipləri milli birliyin və ictimai harmoniyanın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin yaratdığı dövlətçilik modeli milli kimliklə müasir hüquqidövlət prinsiplərini bir araya gətirdi. Bu model Azərbaycanın müstəqilliyinimöhkəmləndirməklə yanaşı, ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemindəözünəməxsus mövqeyinin formalaşmasına da zəmin yaratdı.Azərbaycanın son illərdəqazandığı tarixi nailiyyətlər Konstitusiyanın dövlət suverenliyinin qorunmasındakıəhəmiyyətini daha da artırıb. 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə olunan Zəfərxalqımızın milli iradəsinin, ordumuzun gücünün və dövlətimizin qətiyyətinin təntənəsioldu. 2023-cü ildə Azərbaycanın bütün ərazisində suverenliyinin tam bərpa olunmasımüasir dövlətçilik tariximizin mühüm mərhələsinə çevrildi. Bu tarixi hadisələrdövlətimizin ərazi bütövlüyünün, milli suverenliyinin və Konstitusiya ilə müəyyən edilmişhüquqi əsasların əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirdi.Konstitusiya dövlətin ərazisi, suverenliyi və idarəçilik sistemi ilə bağlı fundamental prinsipləri müəyyən edir. Buprinsiplərin qorunması yalnız dövlət orqanlarının deyil, hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir.
Zəfərdən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri azad edilmiş ərazilərinbərpası, Böyük Qayıdışın təmin olunması, həmin ərazilərdə həyatın yenidən qurulmasıvə vətəndaşların hüquqlarının tam həyata keçirilməsi üçün zəruri şəraitinyaradılmasıdır.Bu proseslər Azərbaycanın dövlətçilik gücünü, hüquqi institutlarınınimkanlarını və milli həmrəyliyini nümayiş etdirir. Konstitusiyanın prinsipləri isə ölkəninbütün ərazilərində vahid hüquqi məkanın və dövlət idarəçiliyinin təmin olunmasınınəsasını təşkil edir.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin yaratdığı müstəqil Azərbaycan dövlətinin hüquqi vəsiyasi əsasları bu gün Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə yeni inkişaf mərhələsindədavam etdirilir. Müasir Azərbaycanın əldə etdiyi siyasi, iqtisadi və sosial nailiyyətlərdövlətçilik ənənələrinin ardıcıl inkişafının nəticəsidir. Heydər Əliyevin siyasi irsi dövlətmüstəqilliyinin qorunması, milli maraqların müdafiəsi, sabitliyin təmin olunması və güclüdövlət institutlarının yaradılması ideyalarına əsaslanır. Prezident İlham Əliyevinfəaliyyəti isə bu strateji istiqamətlərin müasir dövrün tələblərinə uyğun davam etdirilməsiilə səciyyələnir. Konstitusiya həmin dövlətçilik kursunun hüquqi çərçivəsini müəyyənedən əsas sənəddir. Dövlətin inkişaf strategiyası, idarəçilik mexanizmləri və cəmiyyətinhüquqi münasibətləri Əsas Qanunun prinsiplərinə uyğun şəkildə formalaşdırılır. Bumənada Konstitusiya keçmişlə gələcək arasında hüquqi və mənəvi körpüdür. O, UluÖndər Heydər Əliyevin dövlətçilik ideyalarını müasir Azərbaycanın inkişaf perspektivləriilə əlaqələndirən fundamental sənəd kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bayram Xudayarov,
YAP-ın fəal üzvü Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı, “Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri, YAP-ın fəal üzvü
