Hər bir şəhərin öz tarixi, öz memarlıq siması, özünəməxsus ruhu var. Lakin elə şəhərlər də mövcuddur ki, onların taleyi bütöv bir xalqın tarixi ilə qırılmaz şəkildə bağlıdır. Şuşa məhz belə şəhərlərdəndir. Qarabağın dağlıq ərazisində, təbii müdafiə imkanlarına malik yüksəklikdə yerləşən bu qədim şəhər əsrlər boyu Azərbaycanın ictimai-siyasi, ədəbi və mədəni həyatında mühüm rol oynamış, milli yaddaşımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir.
1752-ci ildə Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən əsası qoyulan Şuşa qısa müddət ərzində mühüm siyasi və mədəni mərkəz kimi formalaşmışdır. Şəhərin yaranma tarixi Azərbaycan dövlətçilik ənənələrinin, şəhərsalma mədəniyyətinin və Qarabağ xanlığının tarixinin öyrənilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şuşanın coğrafi mövqeyi, təbii relyefi və memarlıq quruluşu onun tarixən strateji əhəmiyyətini müəyyənləşdirmişdir.
Şuşanı yalnız coğrafi məkan kimi səciyyələndirmək mümkün deyil. Bu şəhər Azərbaycan musiqisinin, poeziyasının, təsviri sənətinin və milli düşüncə tarixinin formalaşmasında müstəsna yer tutur. Molla Pənah Vaqifin poeziyası, Xurşidbanu Natəvanın ədəbi və ictimai fəaliyyəti, Üzeyir Hacıbəylinin musiqi irsi, Bülbülün sənət məktəbi, Xan Şuşinskinin ifaçılıq ənənələri Şuşanın mədəni mühitinin zənginliyini nümayiş etdirir. Tarixə “Şərqin konservatoriyası” kimi düşən bu şəhər Azərbaycan musiqi mədəniyyətinə bəxş etdiyi sənətkarlarla milli incəsənətin inkişafına əvəzsiz töhfələr vermişdir.
Şuşanın mədəni irsi onun tarixi abidələrində də öz əksini tapır. Şuşa qalası, Yuxarı və Aşağı Gövhər Ağa məscidləri, Saatlı məscidi, Xan qızı Natəvanın sarayı, Mehmandarovların malikanə kompleksi, tarixi yaşayış evləri və digər memarlıq nümunələri şəhərin çoxəsrlik keçmişini yaşadan maddi-mədəniyyət nümunələridir. Bu abidələr yalnız memarlıq sənətinin nümunələri deyil, həm də xalqımızın həyat tərzini, estetik dünyagörüşünü, dini-mənəvi dəyərlərini və tarixi inkişaf mərhələlərini öyrənmək baxımından mühüm mənbələrdir.
Lakin Şuşanın tarixi taleyi uzun illər mürəkkəb və ağrılı hadisələrlə müşayiət olunmuşdur. 1992-ci il mayın 8-də şəhərin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsinə ağır zərbə vurmuş, şəhərin demoqrafik və mədəni mühitində dərin izlər buraxmışdır. İşğal dövründə bir sıra tarixi abidələr dağıdılmış, zədələnmiş və baxımsız vəziyyətə salınmış, şəhərin əsrlər boyu formalaşmış milli-mədəni simasına ciddi ziyan dəymişdir. Şuşanın taleyi bu mənada təkcə ərazi itkisi deyil, həm də tarixi yaddaşın, mədəni irsin və milli kimliyin qorunması məsələsi idi.
2020-ci il noyabrın 8-i isə Azərbaycan tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində Şuşa şəhəri işğaldan azad edildi. Dağlıq relyefi, mürəkkəb döyüş şəraiti və strateji mövqeyi ilə seçilən Şuşanın azad olunması hərb tariximizin mühüm hadisələrindən biri kimi yadda qaldı. Bu qələbə Vətən müharibəsinin gedişinə ciddi təsir göstərməklə yanaşı, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələyə çevrildi.
Şuşanın azad edilməsi xəbərini Azərbaycan xalqına çatdıran Prezident İlham Əliyevin “Əziz Şuşa, sən azadsan! Əziz Şuşa, biz qayıtmışıq! Əziz Şuşa, biz səni dirçəldəcəyik!” sözləri həmin günün tarixi mahiyyətini ifadə edən rəmzi müraciətə çevrildi. Dövlət başçısının 2020-ci il noyabrın 8-də xalqa müraciətində səsləndirdiyi “Şuşa indi azaddır! Biz Şuşaya qayıtmışıq!” fikri isə xalqın uzun illər gözlədiyi qayıdışın siyasi və mənəvi ifadəsi oldu. 2020-ci il dekabrın 3-də imzalanmış sərəncama əsasən, noyabrın 8-i Azərbaycanda Zəfər Günü kimi təsis edildi. Eyni zamanda, işğaldan azad edilmiş ərazilərin şəhər günlərinin təsis edilməsi ilə bağlı sərəncama uyğun olaraq, noyabrın 8-i Şuşa Şəhəri Günü kimi də qeyd olunur.
Şuşanın azad edilməsindən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri şəhərin tarixi simasının qorunması, dağıdılmış infrastrukturun bərpası və mədəni həyatının yenidən canlandırılması idi. Bu məqsədlə həyata keçirilən tədbirlər şəhərin gələcək inkişafının sistemli və hüquqi əsaslar üzərində qurulmasına istiqamətləndirildi. 2021-ci il mayın 7-də Şuşa şəhərinin Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi bu baxımdan mühüm siyasi və mədəni hadisə oldu.
Həmin il mayın 31-də qəbul edilən “Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı – Şuşa şəhəri haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu şəhərin qorunması, bərpası, öyrənilməsi, inkişafı və təbliğinin hüquqi və təşkilati əsaslarını müəyyənləşdirdi. Qanunla Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğunun yaradılması, tarixi-mədəni irsin mühafizəsi, şəhərin özünəməxsus memarlıq və şəhərsalma xüsusiyyətlərinin qorunması dövlət siyasətinin əsas istiqamətləri kimi təsbit edildi. Bu hüquqi mexanizm Şuşanın bərpasının yalnız tikinti və abadlıq işləri ilə məhdudlaşmadığını, tarixi irsin elmi əsaslarla qorunmasının da prioritet olduğunu göstərir.
2022-ci ilin Azərbaycanda “Şuşa İli” elan edilməsi şəhərin milli və beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlərə yeni məzmun qazandırdı. İl ərzində ölkənin müxtəlif bölgələrində və xarici dövlətlərdə Şuşanın tarixinə, mədəniyyətinə, ədəbiyyatına və incəsənətinə həsr olunmuş konfranslar, sərgilər, konsertlər və elmi tədbirlər keçirildi. Bu təşəbbüslər Şuşanın yalnız keçmişin yadigarı deyil, müasir Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında fəal iştirak edən canlı mədəniyyət məkanı olduğunu nümayiş etdirdi.
Azad edilmiş Şuşada bərpa və quruculuq işləri mərhələli şəkildə davam etdirildi. 2021-ci il yanvarın 15-də Prezident İlham Əliyevin Cıdır düzünə səfəri şəhərin yenidən qurulması prosesinin başlanğıc mərhələlərindən biri kimi yadda qaldı. Həmin ilin may ayında “Şuşa” elektrik yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi, “Xarıbülbül” hotelinin yenidənqurmadan sonra açılması, tarixi və dini abidələrdə bərpa işlərinin aparılması, yeni məscidin təməlinin qoyulması şəhərin infrastruktur və mədəni həyatının bərpasına xidmət edirdi.
2021-ci il mayın 12-13-də Cıdır düzündə keçirilən “Xarıbülbül” musiqi festivalı xüsusi rəmzi məna daşıyırdı. Uzun illər musiqi sədalarından uzaq qalmış bu məkan yenidən Azərbaycan musiqisinin səhnəsinə çevrildi. Festival Şuşanın sənət ənənələrinin bərpasını, mədəni həyatın dirçəlişini və milli yaddaşın davamlılığını nümayiş etdirdi. Sonrakı illərdə də ənənəvi olaraq keçirilən festival şəhərin mədəni təqviminin mühüm hadisələrindən birinə çevrildi.
2021-ci il noyabrın 7-də Zəfər yolunun açılışı, Şuşada müxtəlif infrastruktur layihələrinin təməlinin qoyulması, məscid və tarixi malikanə komplekslərində bərpa işlərinin davam etdirilməsi şəhərin inkişafında yeni mərhələnin əsasını qoydu. Yuxarı və Aşağı Gövhər Ağa məscidləri, Saatlı məscidi və Mehmandarovların malikanə kompleksi kimi tarixi məkanlarda aparılan işlər milli memarlıq irsinin qorunması baxımından əhəmiyyət daşıyırdı. Topxana meşəsində və Cıdır düzündə həyata keçirilən yaşıllaşdırma tədbirləri isə şəhərin təbii landşaftının mühafizəsinə yönəlmişdi.
Şuşanın bərpası təkcə fiziki infrastrukturun yenilənməsi ilə məhdudlaşmadı. Şəhərin elmi, mədəni, təhsil və turizm potensialının inkişafı da diqqət mərkəzində saxlanıldı. Yeni yaşayış komplekslərinin, təhsil və səhiyyə müəssisələrinin, hotel və konfrans mərkəzlərinin yaradılması şəhərin sosial-iqtisadi həyatının canlandırılmasına xidmət etdi. 2024-cü il mayın 11-dən etibarən keçmiş məcburi köçkünlərin Şuşaya qayıdışının başlanması isə bu prosesin ən mühüm humanitar nəticələrindən biri oldu. Çünki şəhərin həqiqi dirçəlişi yalnız binaların bərpası ilə deyil, onun sakinlərinin doğma yurda qayıdışı və gündəlik həyatın yenidən qurulması ilə tamamlanır.
Şuşanın beynəlxalq əhəmiyyəti də azadlıqdan sonrakı dövrdə yeni məzmun qazanmışdır. 2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycan və Türkiyə arasında müttəfiqlik münasibətlərinə dair Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması şəhərin müasir siyasi tarixində mühüm hadisə oldu. Sonrakı illərdə Şuşada beynəlxalq forumların, mədəniyyətlərarası dialoq tədbirlərinin və müxtəlif səviyyəli görüşlərin keçirilməsi onun regional və beynəlxalq platforma kimi mövqeyini gücləndirdi. Şuşa Qlobal Media Forumları, beynəlxalq mədəni tədbirlər və xarici nümayəndə heyətlərinin səfərləri şəhərin dünyaya təqdimatında yeni imkanlar yaratdı.
2026-cı ildə də Şuşada bərpa və inkişaf prosesi davam etdirilir. İyulun 11-də Prezident İlham Əliyevin Şuşa rayonunun Kiçik Qaladərəsi kəndinə səfəri zamanı kənddə həyata keçirilən infrastruktur və yaşayış evlərinin bərpası işləri ilə tanışlıq, doğma yurda qayıdan sakinlərlə görüş Böyük Qayıdış prosesinin davamlı xarakter daşıdığını göstərdi. Həmin səfər çərçivəsində tarix-memarlıq abidəsi olan “Sadıqcanın evi”nin bərpadan sonra açılması isə Şuşanın musiqi tarixinin mühüm səhifələrindən birinin yenidən həyata qaytarılması baxımından diqqətəlayiq hadisə oldu. Qarabağ küçəsində həyata keçirilən layihələr və “Yasəmən” hotelinin yeni korpuslarının yaradılması şəhərin müasir infrastrukturunun genişləndirilməsi istiqamətində görülən işlərin tərkib hissəsidir.
Şuşanın tarixi və mədəni irsinin qorunması məsələsi bu gün yalnız milli deyil, həm də ümumbəşəri mədəni irsin mühafizəsi kontekstində əhəmiyyət daşıyır. Tarixi abidələrin bərpasında elmi yanaşmanın, orijinal memarlıq xüsusiyyətlərinin saxlanılmasının və şəhərin tarixi mühitinin qorunmasının vacibliyi xüsusi qeyd edilməlidir. Çünki mədəni irsin bərpası keçmişin izlərini silmək deyil, həmin izləri gələcək nəsillərə düzgün və etibarlı şəkildə çatdırmaq deməkdir.
8 Noyabr – Şuşa Şəhəri Günü bu baxımdan sadəcə təqvimdə qeyd olunan bir tarix deyil. Bu gün xalqın tarixi yaddaşını, milli iradəsini, doğma yurda bağlılığını və mədəni irsin qorunmasına olan məsuliyyətini özündə birləşdirir. Şuşanın azadlığı ilə başlayan yeni tarix onun bərpası, inkişafı, sakinlərinin qayıdışı və beynəlxalq mədəniyyət məkanında mövqeyinin möhkəmlənməsi ilə davam edir.
Şuşa bu gün həm keçmişin zəngin irsini yaşadan tarixi şəhər, həm də gələcəyə istiqamətlənmiş quruculuq və inkişaf məkanıdır. Onun küçələrində, qalasında, məscidlərində, tarixi evlərində və Cıdır düzündə xalqımızın yaddaşı yaşayır. Şuşanın yenidən dirçəlməsi isə bir həqiqəti təsdiqləyir: tarixi kökləri dərin olan şəhərlər zamanın sınaqlarından keçərək öz kimliyini qoruyur və gələcək nəsillərə miras qoyur.
Həcərxanım Vəliyeva,
YAP fəalı, Hacıqabul rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı
