İnvestorlar üçün yeni sənaye məkanı: mineral resurslardan yüksək əlavə dəyərə doğru

Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sənayesində qarşıdakı illər üçün müəyyənləşdirilən inkişaf istiqamətləri ölkənin investisiya gündəliyində yeni imkanlar yaradır. 2027–2030-cu illər üçün qəbul edilmiş Dövlət Proqramı mineral resursların araşdırılmasından başlayaraq onların hasilatı, emalı və metallurgiya məhsullarına çevrilməsinə qədər uzanan geniş bir istehsal zəncirinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Bu yanaşma sahəyə yalnız mədənçıxarma nöqteyi-nəzərindən deyil, bütöv sənaye kompleksi kimi yanaşılmasını göstərir.

Dövlət Proqramının hazırlanması ölkədə mineral ehtiyatlardan istifadənin yeni mərhələyə keçirilməsi məqsədini daşıyır. Aprel ayında bu istiqamətdə müvafiq sərəncam imzalanıb, sentyabrın 22-də isə proqramın əsas istiqamətləri müşavirədə təqdim olunub. Sentyabrın 23-də sənəd rəsmən təsdiqlənib. Beləliklə, sahənin inkişafı üzrə qarşıdakı dövrün əsas çərçivəsi müəyyənləşdirilib.

Bu çərçivədə investisiyaların mühüm hissəsinin qeyri-büdcə mənbələrindən formalaşdırılması nəzərdə tutulur. 5,3 milyard manatlıq ümumi investisiya ehtiyacının 2 milyard manatının özəl vəsait, o cümlədən borc kapitalı hesabına təmin edilməsi planlaşdırılır. Dövlət müəssisələrinin vəsaiti də nəzərə alındıqda proqramın maliyyə strukturunda qeyri-büdcə mənbələrinin payı təxminən 80 faiz təşkil edir. Bu, özəl kapitalın sektorun inkişafında nəzərdə tutulan rolunu aydın şəkildə göstərir.

İnvestorlar üçün maraqlı məqam odur ki, proqram konkret layihələri və gələcək istehsal istiqamətlərini də müəyyənləşdirir. Qızıl yataqlarının işlənməsi, mis və polimetal ehtiyatların iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi, dəmir filizinin emalı və alüminium istehsalının genişləndirilməsi kimi istiqamətlər sənayenin müxtəlif seqmentlərində fəaliyyət göstərmək üçün imkanlar yaradır. “Söyüdlü”, “Ortakənd”, “Filizçay” və “Daşkəsən” layihələri bu baxımdan diqqət çəkən nümunələrdir.

“Daşkəsən” layihəsi çərçivəsində illik 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması planlaşdırılır. Layihənin ilk istehsal mərhələsinin 2030-cu ildə həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Bu cür layihələr Azərbaycanda yalnız filiz hasilatının deyil, qara metallurgiya üzrə emal imkanlarının da inkişaf etdirilməsinə yönəlib.

Əlvan metallurgiya istiqamətində isə “Filizçay” yatağının potensialının qiymətləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Burada mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi imkanlarının qiymətləndirilməsi nəzərdə tutulur. “Dəmirli” yatağında əlavə mis ehtiyatlarının istifadəsi də araşdırılır. Bu layihələrin gələcəkdə həyata keçirilməsi Azərbaycanın əlvan metallurgiya üzrə istehsal və ixrac imkanlarının genişləndirilməsinə şərait yarada bilər.

Alüminium istehsalı da proqramın mühüm istiqamətlərindən biridir. Prezident İlham Əliyev müşavirədə alüminium istehsalının 2030-cu ilin sonunadək 100 min tona çatdırılmasının nəzərdə tutulduğunu bildirib. Bununla yanaşı, yeni ilkin alüminium müəssisəsinin yaradılması imkanının da araşdırıldığı açıqlanıb. Bu istiqamət investorlar üçün həm istehsal, həm də texnologiya və təchizat zənciri baxımından əlavə imkanlar yarada bilər.

İnvestisiya mühitinin digər mühüm tərəfi geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsidir. Azərbaycanın mineral resurslarının tam potensialının müəyyənləşdirilməsi üçün 15 min kvadratkilometrdən artıq ərazidə geoloji kəşfiyyat işlərinin aparılması və bu prosesin 2027-ci ildə tamamlanması planlaşdırılır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi də proqramın əsas istiqamətlərindəndir. Yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi gələcək investisiya layihələrinin sayını artıra bilər.

Sahəyə kapital qoyuluşunun digər əhəmiyyətli nəticəsi yeni iş yerlərinin və iqtisadi fəaliyyət sahələrinin yaranmasıdır. Dövlət Proqramı çərçivəsində 5 mindən çox daimi iş yerinin yaradılması planlaşdırılır. Mədən layihələrinin fəaliyyəti logistika, nəqliyyat, tikinti, avadanlıq, texniki xidmət, laboratoriya, mühəndislik və digər istiqamətlərə də tələbat yaradır. Bu səbəbdən investisiyanın təsiri birbaşa mədən müəssisəsinin hüdudlarından kənara çıxaraq daha geniş iqtisadi zəncirə yayıla bilər.

Dağ-mədən sənayesinin inkişafı Azərbaycanın regionlarında iqtisadi fəallığın artmasına da təsir göstərə bilər. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni layihələrin reallaşdırılması məşğulluğun genişləndirilməsi və yerli iqtisadiyyatın canlandırılması baxımından əlavə imkanlar yaradır. Yeni istehsal müəssisələri ilə yanaşı, onların ətrafında xidmət və təchizat şirkətlərinin fəaliyyət göstərməsi regional sahibkarlığın inkişafına şərait yarada bilər.

Dövlətin bu sahəyə yanaşmasında diqqət çəkən məqam dövlət və özəl sektorun imkanlarının paralel şəkildə səfərbər edilməsidir. Dövlət proqram üzrə əsas tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin etməyi nəzərdə tutur, özəl kapitalın cəlb edilməsi isə layihələrin maliyyə və texnoloji bazasının genişləndirilməsi üçün əlavə mexanizm kimi çıxış edir. Prezidentin müşavirədə yerli və xarici investorların iştirakına açıq mövqe bildirməsi də bu yanaşmanın bir hissəsidir.

Xarici investorların iştirakı həm maliyyə resurslarının, həm də müasir texnologiyaların və idarəetmə təcrübəsinin ölkəyə gətirilməsi baxımından əhəmiyyətli ola bilər. Yerli investorların iştirakı isə milli kapitalın sənayenin inkişafına yönəldilməsi və daxili sahibkarlıq imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm rol oynaya bilər. Hər iki istiqamətin bir arada inkişaf etdirilməsi sənaye layihələrinin daha geniş iqtisadi təsir yaratmasına şərait yarada bilər.

Dövlət Proqramında qarşıya qoyulan hədəflər kifayət qədər genişdir. 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun ÜDM-ə töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata çatdırılması, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata yüksəldilməsi nəzərdə tutulur. Bu göstəricilər həyata keçirildiyi təqdirdə sektorun qeyri-neft iqtisadiyyatındakı çəkisinin artmasına və ixrac strukturunun genişlənməsinə səbəb ola bilər.

Azərbaycanın investisiya siyasətində əsas hədəflərdən biri təbii resursların iqtisadi dəyərinin artırılmasıdır. Bunun üçün yalnız hasilat deyil, emal və istehsal mərhələlərinin də ölkə daxilində inkişaf etdirilməsi vacibdir. Dağ-mədən və metallurgiya üzrə yeni proqram məhz bu istiqamətdə daha geniş sənaye zəncirinin qurulmasını nəzərdə tutur. İnvestorlar üçün açılan imkanlar da bu zəncirin müxtəlif mərhələlərini əhatə edir.

Yerli və xarici investorların iştirakı ilə həyata keçiriləcək layihələr Azərbaycanın mineral resurslarının daha geniş şəkildə iqtisadi dövriyyəyə daxil olmasına, yeni istehsal sahələrinin yaranmasına və sənaye məhsullarının ixrac imkanlarının artmasına şərait yarada bilər. Dövlət tərəfindən əsas layihələrin icrasının təmin ediləcəyi, eyni zamanda özəl kapital üçün iştirak imkanlarının saxlanılması qarşıdakı dövrdə investisiya fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən birini formalaşdırır.

Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə Azərbaycan yeni sənaye imkanlarını genişləndirməyi, mineral ehtiyatlardan daha səmərəli istifadə etməyi və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalını artırmağı qarşıya məqsəd qoyur. Bu prosesdə yerli və xarici investorların iştirakı üçün imkanların açıq saxlanılması isə dövlət, sahibkarlıq və beynəlxalq kapital arasında əməkdaşlıq üçün yeni platforma yaradır. Qarşıdakı illərdə həyata keçiriləcək layihələr Azərbaycanın sənaye xəritəsində yeni istehsal və investisiya məkanlarının formalaşmasına şərait yarada bilər.

Ülviyyə Kərimova,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı