Məktəb cəmiyyətin gələcəyinin formalaşdığı, şəxsiyyətin dünyagörüşünün, davranış mədəniyyətinin və sosial münasibətlərinin inkişaf etdiyi mühüm ictimai institutdur.Burada şagirdlər elmi biliklərlə yanaşı, məsuliyyət, qarşılıqlı hörmət, qaydalara əməl etmək və kollektiv daxilində davranmaq bacarıqlarını da mənimsəyirlər. Bu baxımdan məktəbdə geyim məsələsi zahirən sadə görünə bilər, lakin onun arxasında təhsil fəlsəfəsi, sosial bərabərlik, ailələrin maddi imkanları, müəllim nüfuzu, hüquqi məsuliyyət və dövlətin təhsil siyasəti ilə bağlı daha geniş məsələlər dayanır. Azərbaycanda dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblərin qanunvericilik səviyyəsində dəqiqləşdirilməsi bu mövzunun əhəmiyyətini daha da artırıb. 2026-cı ildə “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna edilən dəyişikliklərlə həm şagirdlərin, həm də müəllimlərin geyim tələblərinə riayət etməsi qanunvericilikdə təsbit olunub. Eyni zamanda, müəllimlər üçün vahid geyim qaydaları Nazirlər Kabinetinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli Qərarı ilə təsdiqlənib. Burada əsas sual yalnız məktəbə hansı geyimdə gəlməkdən ibarət deyil. Əsas məsələ müəyyən edilmiş qaydaların hansı məqsədə xidmət etməsi, necə tətbiq olunması və təhsil prosesinin iştirakçıları arasında ədalətli münasibətləri nə dərəcədə qorumasıdır. Vahid məktəbli formasının əsas məqsədlərindən biri şagirdlər arasında geyim üzərindən yaranan sosial fərqləri azaltmaqdır. Müxtəlif ailələrdə böyüyən uşaqların maddi imkanları eyni deyil. Bir şagird bahalı geyim və aksessuarlarla məktəbə gələ bildiyi halda, başqa bir şagirdin ailəsi gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaqda çətinlik çəkə bilər. Geyim üzərindən yaranan müqayisələr uşaqlarda özünəinamın zəifləməsinə, sosial təcrid hissinə və bəzən həmyaşıdlar arasında istehza hallarına səbəb ola bilər. Vahid forma bu fərqlərin görünən tərəfini müəyyən qədər aradan qaldıraraq uşaqların diqqətini geyim markalarından və qiymətindən tədrisə, biliyə, bacarığa və şəxsi inkişafa yönəltməyə kömək edə bilər. Eyni məktəbin şagirdlərinin ortaq geyim qaydasına əməl etməsi onların özlərini bir kollektivin üzvü kimi hiss etməsini də gücləndirə bilər. Lakin burada mühüm bir məqam nəzərdən qaçırılmamalıdır: eyni forma geyinmək sosial bərabərliyin tam təmin olunması demək deyil. Uşaqların təhsil imkanları ailələrin gəlir səviyyəsindən, məktəbə əlçatanlıqdan, dərs vəsaitlərinin mövcudluğundan və digər amillərdən də asılıdır. Buna görə məktəbli forması daha geniş bərabər imkanlar siyasətinin bir hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Digər tərəfdən, vahid forma yalnız qayda kimi elan edildikdə deyil, onun alınması və istifadəsi ailələr üçün real baxımdan mümkün olduqda səmərə verir. Ailənin maddi çətinlik səbəbindən tələb olunan geyimi vaxtında əldə edə bilməməsi uşağın məktəbdə sıxışdırılması və ya təhsildən kənarda qalması üçün əsas yaratmamalıdır. Məktəbli forması sosial fərqləri azaltmaq məqsədi daşıdığı halda, yanlış tətbiq nəticəsində yeni sosial gərginlik mənbəyinə çevrilməməlidir.Məhz buna görə vahid geyim siyasətinin uğuru onun sərtliyindən daha çox, ədalətli və düşünülmüş icra mexanizmlərindən asılıdır. Məsələyə hüquqi baxımdan yanaşarkən şagirdlərin geyimi ilə müəllimlərin geyiminin eyni qaydalarla tənzimlənmədiyini nəzərə almaq vacibdir. Hər iki istiqamətin ortaq məqsədi məktəbdə nizamlı, təhlükəsiz və təhsil prosesinə uyğun mühit yaratmaq olsa da, bu qrupların funksiyaları və geyimlərinə dair konkret tələblər fərqlənir. “Ümumi təhsil haqqında” Qanuna 7 iyul 2026-cı ildə edilmiş dəyişikliklə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimlə bağlı tələblərə riayət etməsi hüquqi vəzifə kimi müəyyənləşdirilib. Həmin dəyişiklik valideynlərin və ya digər qanuni nümayəndələrin də uşaqlarının məktəbli forması qaydalarına əməl etməsini təmin etmək məsuliyyətini təsbit edir. Şagirdlərin geyim forması ilə bağlı qaydalar Nazirlər Kabinetinin 17 mart 2022-ci il tarixli 96 nömrəli Qərarı ilə təsdiqlənmiş sənəd əsasında tənzimlənir. 2026-cı ilin sentyabrında həmin qaydalara dəyişikliklər edilib. Yenilənmiş yanaşmada geyim formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan elementlərə yol verilməməsi, milli-mədəni tədbirlərdə isə Pedaqoji Şuranın qərarı ilə milli geyimlərdən və ya onların elementlərindən istifadə imkanı nəzərdə tutulur. Geyim qaydalarına əməl olunması ilə bağlı məsələlərin məktəbin Pedaqoji Şurası tərəfindən həll edilməsi də bu mexanizmin tərkib hissəsidir. Müəllimlərin geyimi ilə bağlı ayrıca normativ sənəd isə 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli Nazirlər Kabineti Qərarıdır. Qərarın məqsədi dövlət ümumi təhsil müəssisələrində işgüzar geyim mədəniyyətini formalaşdırmaq və bu sahədə vahid yanaşma müəyyənləşdirməkdir. Qərara əsasən, müəllimlərin geyimi mövsümə uyğun, təmiz, səliqəli, sadə və işgüzar üslubda olmalıdır. Kişi müəllimlər üçün klassik üslublu pencək-şalvar dəsti, uyğun köynək və klassik ayaqqabı, qadın müəllimlər üçün isə pencək və şalvar, pencək və ətək, yaxud pencək və don kimi seçimlər müəyyən edilib. Qadın müəllimlərin ətək və donlarının uzunluğu diz xəttində və ya dizdən aşağı olmalıdır. Qalstuk, eləcə də köynək üzərindən geyinilən klassik sviter, pulover və jilet kişi müəllimlər üçün seçim kimi nəzərdə tutulur. Burada diqqətçəkən məqam odur ki, sənəd geyimin zahiri görünüşünü tənzimləməklə yanaşı, onun müəllimin əmək funksiyasına uyğun olmasını da tələb edir. Fiziki tərbiyə, çağırışaqədərki hazırlıq, texnologiya, fizika, kimya və biologiya fənlərinin tədrisi zamanı dərsin xarakterinə və iş şəraitinə uyğun rahat, funksional geyimlərdən istifadə istisna kimi qəbul edilir. Bu yanaşma göstərir ki, geyim qaydaları pedaqoji fəaliyyətin real tələblərindən ayrı düşünülməməlidir. Qərarda müəllimlərin qaydalara əməl etməsinə nəzarətin məktəb rəhbərliyi tərəfindən həyata keçirilməsi, müvafiq məsələlərin isə Pedaqoji Şurada həll olunması müəyyən edilib. Həmçinin Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlərdə Pedaqoji Şuranın qərarı əsasında milli geyimlərdən istifadə edilə bilər. Beləliklə, hüquqi çərçivə artıq aydındır: dövlət ümumi təhsil müəssisəsində geyim qaydalarına əməl olunmalıdır. Bununla belə, hüquqi tələbin mövcudluğu onun hər bir məktəbdə eyni keyfiyyətlə tətbiq edildiyi anlamına gəlmir. Əsas məsələ qanunvericiliyin gündəlik məktəb həyatında necə həyata keçirilməsidir. Məktəb mühitində müəllimin rolu dərs izah etməklə məhdudlaşmır. Müəllim şagird üçün davranış mədəniyyəti, ünsiyyət, məsuliyyət və peşəkarlıq baxımından nümunədir. Buna görə müəllimin geyiminin tədris prosesinə və işgüzar mühitə uyğun olması məntiqli tələb kimi qiymətləndirilə bilər. Səliqəli və peşəkar geyim müəllimin dərs prosesinə məsuliyyətlə yanaşmasını ifadə edən xarici göstəricilərdən biri ola bilər. Lakin burada mühüm fərq var: müəllimin peşəkarlığı geyiminin qiyməti, markası və ya dəbdəbəsi ilə ölçülmür. Onun əsas göstəriciləri bilik səviyyəsi, pedaqoji bacarığı, ədalətli münasibəti, şagirdlərlə ünsiyyəti və təlim nəticələrinə verdiyi töhfədir. Bu baxımdan müəllimlər üçün vahid işgüzar geyim qaydalarının müəyyən edilməsi peşəkar mühitin formalaşmasına xidmət edə bilər. Ancaq qaydaların tətbiqi zamanı müəllimin şəxsiyyətinə hörmət, əmək şəraiti və gündəlik fəaliyyətinin xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Məsələn, laboratoriyada kimyəvi maddələrlə işləyən müəllimin geyimi təhlükəsizlik tələblərinə uyğun olmalıdır. Fiziki tərbiyə müəlliminin dərs zamanı rahat hərəkət etməsinə imkan verən geyimə ehtiyacı var. Texnologiya dərslərində də fəaliyyətin xarakterindən irəli gələn xüsusi geyim və qoruyucu vasitələr tələb oluna bilər. Nazirlər Kabinetinin qərarında bu xüsusiyyətlərin nəzərə alınması müsbət hüquqi yanaşmadır. Digər mühüm məsələ müəllimlərin qaydalara əməl etməsinə nəzarətin necə həyata keçirilməsidir. Nəzarət mexanizmi şəxsi münasibətlərə, subyektiv zövqə və ya ayrı-ayrı şəxslərin fərdi yanaşmasına əsaslanmamalıdır. Eyni vəziyyətlərə eyni meyarların tətbiqi, tələblərin əvvəlcədən izah edilməsi və qərarların əsaslandırılması idarəetmədə ədalətin qorunması üçün vacibdir. Müəllim geyimi ilə bağlı qaydalar müəllimin nüfuzunu zəiflədən inzibati təzyiq vasitəsinə çevrilməməli, peşəkar məktəb mühitinin formalaşmasına xidmət etməlidir. Çünki məktəbdə intizamın ən təsirli mənbəyi qaydaların mövcudluğu ilə yanaşı, həmin qaydalara əməl edən şəxslərin nümunəvi davranışıdır. Məktəbin həqiqi gücü geyim qaydalarının sərtliyində deyil, bu qaydaların arxasında dayanan məqsədlərin nə dərəcədə düzgün həyata keçirilməsindədir. Vahid geyim mədəniyyəti təhsilin keyfiyyətini, sosial həssaslığı və qarşılıqlı hörməti tamamlayan vasitəyə çevrildikdə öz ictimai əhəmiyyətini doğruldur.
Fərid Mustafayev,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı
