Bölgələrdə yeni istehsal məkanları: sənaye və aqrar potensialın iqtisadi gücə çevrilməsi

Azərbaycanın regionlarında son illərdə baş verən iqtisadi dəyişikliklərin əsas xüsusiyyətlərindən biri istehsal infrastrukturunun ölkə üzrə daha geniş coğrafiyada qurulmasıdır. Əvvəllər iqtisadi fəallığın daha çox iri şəhərlərdə cəmləşdiyi halda, hazırda müxtəlif rayon və şəhərlərdə sənaye parkları, sənaye məhəllələri və aqroparklar fəaliyyət göstərir. Bu proses regionların mövcud resurslarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsinə və yerli imkanlar əsasında yeni biznes istiqamətlərinin yaradılmasına şərait yaradır.

Sənaye parklarının əsas mahiyyəti sahibkar üçün istehsal mühitinin əvvəlcədən formalaşdırılmasıdır. İnfrastrukturun, kommunal xidmətlərin və idarəetmə mexanizmlərinin bir məkanda cəmləşdirilməsi müəssisələrin fəaliyyətə başlaması üçün əlverişli şərait yaradır. Bununla yanaşı, rezidentlər üçün tətbiq olunan vergi və gömrük güzəştləri investisiya xərclərinin müəyyən hissəsinin optimallaşdırılmasına imkan verir.

Hazırda sənaye parklarının fəaliyyət istiqamətləri də kifayət qədər genişdir. Sumqayıt Sənaye Parkında kimya, neft-kimya, maşınqayırma, metallurgiya və elektrotexnika, Mingəçevir Sənaye Parkında tekstil və yüngül sənaye, Qaradağda gəmiqayırma, Pirallahıda əczaçılıq və qida sənayesi, Ağdamda tikinti materialları və aqrar məhsulların emalı, “Araz Vadisi İqtisadi Zonası”nda isə logistika və ticarət infrastrukturu kimi sahələr inkişaf etdirilir. Bu müxtəliflik Azərbaycanın sənaye siyasətində regionların iqtisadi xüsusiyyətlərinin nəzərə alındığını göstərir.

Yeni sənaye məkanlarının yaradılması həmçinin yerli xammalın ölkə daxilində emal imkanlarını artırır. Xammalın yalnız ilkin formada bazara çıxarılması əvəzinə, onun emal olunaraq daha yüksək əlavə dəyərə malik məhsula çevrilməsi iqtisadi baxımdan əlavə imkanlar yaradır. Sənaye parklarının ixtisaslaşması da məhz bu istehsal zəncirinin qurulmasına xidmət edir.

Aqroparklar isə kənd təsərrüfatında oxşar yanaşmanı tətbiq edir. Burada torpaq sahələri, müasir texnika, suvarma sistemləri, anbarlar, emal müəssisələri və digər infrastruktur elementləri vahid təsərrüfat modeli çərçivəsində birləşdirilə bilir. Belə yanaşma kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalından sonrakı mərhələlərdə itkilərin azaldılmasına və məhsulun daha yüksək əlavə dəyərlə bazara çıxarılmasına şərait yaradır.

Aqroparkların inkişafı kənd təsərrüfatının ənənəvi formasından daha sistemli istehsal modelinə keçid baxımından da əhəmiyyətlidir. Müasir texnologiyaların tətbiqi məhsuldarlığın artırılması, su və digər resurslardan daha səmərəli istifadə, məhsulların çeşidlənməsi və qablaşdırılması kimi prosesləri daha geniş tətbiq etməyə imkan verir. Bu da yerli kənd təsərrüfatı məhsullarının rəqabət imkanlarının artırılması üçün mühüm amillərdən biridir.

Sənaye və aqrar parkların ölkənin müxtəlif bölgələrinə yayılması regional iqtisadi əlaqələrin də genişlənməsinə səbəb olur. Bir rayonda istehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsulu digər bölgədə yerləşən emal müəssisəsinin xammal bazasına çevrilə bilər. Sənaye müəssisələri isə kənd təsərrüfatı və digər istehsal sahələri üçün texnika, avadanlıq, qablaşdırma və digər məhsullar təmin edə bilər. Beləliklə, ayrı-ayrı iqtisadi fəaliyyət sahələri arasında qarşılıqlı əlaqələr möhkəmlənir.

Bu prosesin nəticələri istehsal göstəricilərində də görünür. İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına görə, sənaye zonalarının rezidentləri indiyədək 20,3 milyard manat dəyərində məhsul istehsal edib, bunun 6,4 milyard manatlıq hissəsi ixracın payına düşüb. 2026-cı ilin birinci rübündə isə sənaye zonalarında 902,5 milyon manatlıq məhsul istehsal olunub və bunun 260,6 milyon manatlıq hissəsi ixrac edilib.

Bu göstəricilər sənaye zonalarının iqtisadiyyat üçün yalnız infrastruktur layihəsi olmadığını, faktiki istehsal və ixrac fəaliyyəti həyata keçirən məkanlara çevrildiyini göstərir. Yeni müəssisələrin fəaliyyətə başlaması ilə yanaşı, mövcud müəssisələrin istehsal gücünün artırılması da sənaye zonalarının gələcək inkişaf istiqamətlərindən biridir.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaradılan sənaye parkları isə ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Ağdam Sənaye Parkı və “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkı həmin ərazilərdə iqtisadi fəallığın bərpasına xidmət edən mühüm mexanizmlər sırasındadır. Ağdam Sənaye Parkının 2026-cı ilin ilk yarısında 976 milyon manatlıq məhsul satması, burada yeni müəssisələrin fəaliyyətə başlaması və yeni layihələrin icra olunması bu prosesin praktiki nəticələrini göstərir.

Sənaye və aqroparkların regional inkişaf baxımından başqa bir üstünlüyü əmək bazarına təsiridir. Yeni istehsal müəssisələri fəhlə və texniki kadrlardan tutmuş mühəndis, aqronom, logistika mütəxəssisi, menecer və digər peşə sahiblərinə qədər müxtəlif ixtisaslara ehtiyac yaradır. Bu isə regionlarda peşə hazırlığının və əmək bazarının inkişafına əlavə stimul verə bilər.

İqtisadi fəaliyyətin regionlara yayılması yerli sahibkarlığın da inkişafı üçün imkanlar yaradır. Böyük müəssisələrin ətrafında formalaşan təchizat və xidmət zəncirinə kiçik və orta sahibkarlıq subyektləri qoşula bilər. Nəqliyyat, təmir, logistika, qida, qablaşdırma, texniki xidmət və digər sahələrdə fəaliyyət göstərən şirkətlər üçün yeni müştəri bazarı meydana gəlir.

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində sənaye parklarının yaradılması ilə bağlı siyasət 2026-cı ildə də davam edir. Gəncə və Şəmkir ərazilərində Qərb Sənaye Parkının yaradılması regionlarda sənaye istehsalının genişləndirilməsi ilə yanaşı, yerli resursların və mövcud iqtisadi imkanların daha səmərəli istifadəsini nəzərdə tutur. Parkın yaradılmasının məqsədləri arasında qeyri-neft sektorunun davamlı inkişafı, sahibkarlığın dəstəklənməsi, müasir texnologiyalara əsaslanan rəqabətqabiliyyətli istehsalın genişləndirilməsi və məşğulluğun artırılması qeyd olunur.

Bölgələrdə sənaye və aqroparkların sayının və fəaliyyət dairəsinin genişlənməsi iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi prosesinin mühüm elementlərindən biridir. Bu model vasitəsilə müxtəlif ərazilərin təbii, əmək və istehsal potensialından daha səmərəli istifadə etmək, yerli məhsulların emalını artırmaq və sahibkarlar üçün yeni fəaliyyət imkanları yaratmaq mümkündür.

Sənaye parkları və aqroparklar artıq Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində həyata keçirilən lokal layihələr çərçivəsindən çıxaraq daha geniş regional inkişaf modelinin tərkib hissəsinə çevrilib. Onların fəaliyyəti istehsalın artmasına, ixrac imkanlarının genişlənməsinə, investisiyaların cəlbinə və məşğulluğun yüksəlməsinə təsir göstərir. Regionlarda belə iqtisadi mərkəzlərin formalaşması ölkənin ümumi sənaye və aqrar potensialının daha dolğun şəkildə reallaşdırılması üçün yeni imkanlar açır.

Lalə Kərimli,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı