Şuşanın azad olunması Azərbaycanın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmaqla yanaşı, Qarabağın gələcək inkişafı üçün yeni perspektivlər yaratdı. Uzun illər işğal altında qalan şəhərin yenidən ölkənin ictimai, iqtisadi və mədəni həyatına qayıtması genişmiqyaslı bərpa prosesinin başlanğıcını qoydu. Bu gün Şuşada həyata keçirilən quruculuq tədbirləri tarixi irsin qorunması, müasir infrastrukturun yaradılması və şəhərin dayanıqlı inkişafının təmin edilməsi məqsədlərinə xidmət edir. Şuşa Şəhəri Günü bu dəyişikliklərin əhəmiyyətini dəyərləndirmək, şəhərin gələcək potensialını nəzərdən keçirmək və onun Azərbaycanın inkişaf strategiyasındakı yerini anlamaq üçün mühüm fürsətdir.
Şuşa tarixən strateji mövqeyi, təbii gözəlliyi və mədəni zənginliyi ilə seçilib. Şəhərin dağlıq ərazidə yerləşməsi onun müdafiə baxımından əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, özünəməxsus təbii landşaftının formalaşmasına da təsir göstərib. Buradakı meşələr, qayalıqlar, dağ havası və mənzərəli ərazilər Şuşanı həm yaşayış, həm də istirahət baxımından fərqləndirən xüsusiyyətlərdəndir. Şəhərin gələcək inkişafı planlaşdırılarkən bu təbii üstünlüklərin qorunması və onlardan səmərəli istifadə edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müasir şəhərsalma yanaşmaları tarixi mühitin və təbiətin qorunması ilə insanların rahat yaşayış ehtiyaclarını uzlaşdırmalıdır.
Şuşanın bərpası çoxşaxəli və uzunmüddətli prosesdir. Bu prosesə yaşayış binalarının, yolların, kommunal sistemlərin, ictimai məkanların və sosial obyektlərin yenidən qurulması daxildir. Şəhərin gündəlik həyatının tam bərpası üçün sakinlərin ehtiyaclarına uyğun infrastrukturun yaradılması vacibdir. Təhsil müəssisələri, səhiyyə xidmətləri, ticarət obyektləri, mədəniyyət ocaqları və digər xidmət sahələri əhalinin rahat yaşayışını təmin edən əsas elementlərdir. Şuşanın dirçəldilməsi yalnız binaların yenilənməsi deyil, burada davamlı ictimai həyatın formalaşdırılması deməkdir. İnsanların şəhərdə yaşaması, işləməsi, təhsil alması və sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olması bərpa prosesinin uğurunu müəyyən edən əsas göstəricilər sırasındadır.
Böyük Qayıdış proqramı Şuşanın yenidən canlanmasında mühüm rol oynayır. Uzun illər doğma şəhərindən uzaqda yaşamış insanların geri qayıtması ailə və icma həyatının bərpasına, sosial əlaqələrin yenidən qurulmasına və şəhərin əvvəlki canlılığının geri qazanılmasına şərait yaradır. Qayıdışın davamlı olması üçün yaşayış yerlərinin hazırlanması ilə yanaşı, iş imkanlarının yaradılması, sahibkarlığın təşviqi və sosial xidmətlərin əlçatanlığı təmin edilməlidir. Sakinlərin şəhərin iqtisadi və mədəni həyatında fəal iştirak etməsi Şuşanın inkişafını daha dayanıqlı edəcək. Yerli əhalinin təcrübəsi, bilikləri və şəhərə bağlılığı bərpa işlərinin nəticələrinin qorunmasına da mühüm töhfə verə bilər.
Şuşanın iqtisadi potensialının inkişafında turizm sahəsi xüsusi yer tutur. Şəhərin tarixi abidələri, mədəniyyət ocaqları, memarlıq nümunələri və təbii mənzərələri müxtəlif turizm istiqamətlərinin formalaşdırılması üçün əlverişli imkanlar yaradır. Tarixi turizm, mədəni turizm, ekoturizm və maarifləndirici səfərlər Şuşanın gələcək iqtisadi həyatına töhfə verə bilər. Bu sahənin inkişafı üçün ziyarətçilərə xidmət göstərən infrastrukturun yaradılması, peşəkar bələdçilərin hazırlanması, məlumatlandırma sistemlərinin təkmilləşdirilməsi və tarixi məkanların mühafizəsi vacibdir. Turizm fəaliyyəti yerli sakinlər üçün yeni məşğulluq imkanları yaratmaqla yanaşı, şəhərin tanıdılmasına da xidmət edir.
Şuşanın turizm imkanlarından istifadə edilərkən tarixi və ekoloji həssaslıq əsas prinsip kimi qorunmalıdır. Şəhərin özünəməxsus memarlıq görünüşü, təbii landşaftı və mədəni irsi onun ən qiymətli sərvətlərindəndir. Bu sərvətlərin qorunmadan turizmin genişləndirilməsi uzunmüddətli perspektivdə arzuolunmaz nəticələr yarada bilər. Buna görə də infrastruktur layihələri hazırlanarkən ətraf mühitin mühafizəsi, tikinti fəaliyyətinin tarixi məkanlara təsiri və ziyarətçilərin hərəkətinin düzgün təşkili nəzərə alınmalıdır. Dayanıqlı turizm modeli həm iqtisadi gəlir əldə etməyə, həm də şəhərin tarixi simasını gələcək nəsillər üçün qorumağa imkan verər.
Şuşanın gələcək inkişafında kiçik və orta sahibkarlığın rolu da böyükdür. Yerli istehsalın təşviqi, sənətkarlıq ənənələrinin bərpası, ailə bizneslərinin yaradılması və xidmət sektorunun genişləndirilməsi şəhərin iqtisadi həyatını canlandıra bilər. Milli suvenirlərin hazırlanması, ənənəvi sənət nümunələrinin istehsalı, yerli mətbəxin tanıdılması və turizm xidmətlərinin inkişafı həm mədəni irsin yaşadılmasına, həm də yeni gəlir mənbələrinin formalaşmasına şərait yaradır. Sahibkarlıq mühitinin inkişafı üçün zəruri infrastruktur, maliyyə imkanları, peşə hazırlığı və bazarlara çıxış mexanizmləri əhəmiyyətlidir. Bu istiqamətdə yaradılan imkanlar Şuşanın yalnız mədəniyyət mərkəzi deyil, eyni zamanda iqtisadi baxımdan fəal şəhər kimi inkişafına kömək edə bilər.
Şuşanın dirçəlişi elmi və təhsil fəaliyyəti üçün də yeni imkanlar yaradır. Şəhərin tarixi, memarlığı, musiqi ənənələri, təbii mühiti və sosial inkişafı müxtəlif tədqiqatların aparılması üçün geniş material təqdim edir. Universitetlər, elmi müəssisələr və mədəniyyət təşkilatları ilə əməkdaşlıq əsasında Şuşaya həsr olunmuş araşdırmaların genişləndirilməsi şəhərin irsinin daha dərindən öyrənilməsinə şərait yarada bilər. Tarixi sənədlərin toplanması, arxivlərin sistemləşdirilməsi, memarlıq abidələrinin elmi inventarlaşdırılması və rəqəmsal məlumat bazalarının yaradılması gələcək nəsillər üçün qiymətli elmi mənbələr formalaşdırar. Bu fəaliyyətlər Şuşanın mədəni və elmi potensialının artırılmasına xidmət edir.
Şəhərin inkişafı üçün rəqəmsal texnologiyalardan istifadə də əhəmiyyətli imkanlar açır. Müasir şəhər idarəçiliyi sistemləri, enerji səmərəliliyi, rəqəmsal xidmətlər və ağıllı infrastruktur həlləri Şuşada yaşayış keyfiyyətinin yüksəldilməsinə kömək edə bilər. İctimai xidmətlərin elektronlaşdırılması, nəqliyyat və kommunal sistemlərin səmərəli idarə edilməsi, tarixi abidələr haqqında rəqəmsal məlumatların hazırlanması şəhərin müasir inkişaf modelini gücləndirər. Bununla yanaşı, texnologiyaların tətbiqi tarixi mühitin qorunması ilə uzlaşdırılmalıdır. Müasirlik Şuşanın tarixi simasını əvəz etməməli, əksinə, onun qorunmasına və inkişafına xidmət etməlidir.
Şuşanın dirçəlişində mədəniyyətin rolu iqtisadi göstəricilərdən daha geniş məna daşıyır. Şəhərdə keçirilən festivallar, konsertlər, sərgilər və ədəbi tədbirlər ictimai həyatın canlanmasına, sənət ənənələrinin bərpasına və müxtəlif nəsillər arasında mədəni əlaqələrin güclənməsinə imkan yaradır. Xarıbülbül Musiqi Festivalı kimi tədbirlər Şuşanın milli və beynəlxalq mədəniyyət məkanında mövqeyini möhkəmləndirir. Bu cür təşəbbüslər şəhərin tanıdılmasına, yaradıcı insanların bir araya gəlməsinə və mədəni əməkdaşlığın inkişafına kömək edir. Şuşanın canlı mədəniyyət mərkəzi kimi fəaliyyət göstərməsi onun tarixi irsinin davamlılığını təmin edən mühüm amildir.
Şuşanın gələcək inkişafı Qarabağın digər əraziləri ilə əlaqələrin möhkəmləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Nəqliyyat bağlantılarının təkmilləşdirilməsi, bölgədə xidmət və turizm marşrutlarının əlaqələndirilməsi, iqtisadi layihələrin uzlaşdırılması ümumi regional inkişafı sürətləndirə bilər. Şuşa mədəniyyət və turizm mərkəzi kimi ətraf ərazilərin iqtisadi fəallığına da müsbət təsir göstərə bilər. Bu prosesdə yerli resurslardan səmərəli istifadə, təbii mühitin qorunması və əhalinin məşğulluğunun artırılması əsas prioritetlər olmalıdır.
Şuşanın dirçəlişi Azərbaycan xalqının tarixi iradəsinin müasir inkişafla birləşməsinin nümunəsidir. Şəhərin yenidən qurulması, sakinlərin doğma yurda qayıdışı, mədəni həyatın canlanması və iqtisadi imkanların genişləndirilməsi qələbənin real nəticələrini nümayiş etdirir. Şuşa Şəhəri Günü bu nailiyyətləri dəyərləndirmək və gələcək hədəfləri müəyyənləşdirmək üçün mühüm tarixdir. Şəhərin inkişafı yalnız dövlət qurumlarının deyil, sakinlərin, sahibkarların, alimlərin, sənətkarların və bütövlükdə cəmiyyətin birgə səylərindən asılıdır. Şuşanın qorunan tarixi siması, güclənən iqtisadiyyatı və zəngin mədəni həyatı Azərbaycanın gələcək nəsillərinə ötürüləcək mühüm milli sərvətdir.
Təhmasib Məmmədov,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
