Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı yönəlmiş Ermənistanın uzunmüddətli siyasətininmüzakirəsində işğal dövründə Azərbaycan ərazilərində həyata keçirilmiş məskunlaşdırmafəaliyyəti mühüm yer tutur. Bu məsələ yalnız əhalinin bir ərazidən digərinə köçürülməsi iləməhdudlaşmır, eyni zamanda münaqişənin demoqrafik nəticələri, məcburi köçkünlərin doğmatorpaqlarına qayıtmaq hüququ, mülkiyyət məsələləri və beynəlxalq humanitar hüququnprinsipləri ilə birbaşa əlaqəlidir. Azərbaycan tərəfi işğal altında saxlanılan ərazilərdə erməniəhalisinin məskunlaşdırılmasını mövcud vəziyyəti dəyişdirməyə yönəlmiş siyasətin tərkib hissəsikimi qiymətləndirib. Bu məsələnin obyektiv təhlili üçün tarixi faktların, beynəlxalq təşkilatlarınsənədlərinin və hüquqi normaların birlikdə nəzərdən keçirilməsi vacibdir.
Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində Azərbaycanın bir sıra ərazilərinin uzun müddətişğal altında qalması bölgənin demoqrafik və sosial mənzərəsinə ciddi təsir göstərib. İşğalnəticəsində çoxsaylı azərbaycanlı öz evindən didərgin düşüb, yaşayış məntəqələri boşalıb, iqtisadi və sosial həyat pozulub. Məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarından uzaqda yaşamasıonların ailə münasibətlərinə, məşğulluğuna, təhsil imkanlarına və mənəvi vəziyyətinə təsirgöstərib. Eyni zamanda, boşaldılmış ərazilərdə yeni məskunlaşma proseslərinin meydanaçıxması münaqişənin həlli ilə bağlı əlavə problemlər yaradıb. Bu şəraitdə əhalinin əvvəlkiyaşayış yerlərinə qayıtmaq hüququnun qorunması beynəlxalq səviyyədə diqqət tələb edənməsələlərdən birinə çevrilib.
Məskunlaşma məsələsi münaqişə dövründə beynəlxalq təşkilatların da diqqət mərkəzində olub. Azərbaycanın işğal altında qalmış ərazilərində demoqrafik vəziyyətin araşdırılması məqsədiləbeynəlxalq faktaraşdırıcı missiyalar həyata keçirilib. Bu araşdırmalar ərazilərdə məskunlaşanşəxslərin mövcudluğunu üzə çıxarıb və demoqrafik dəyişikliklərin münaqişənin gələcək həllinətəsir göstərə biləcəyi məsələsini gündəmə gətirib. İşğal altında olan ərazilərdə məskunlaşma iləbağlı narahatlıqların əsas səbəblərindən biri belə proseslərin əvvəlki sakinlərin geri qayıdışına vəmülkiyyət hüquqlarının bərpasına təsir göstərə bilməsi idi. Buna görə də məskunlaşma məsələsiyalnız demoqrafik göstəricilərlə deyil, həm də insan hüquqları və ərazi mübahisələrinin həllikontekstində qiymətləndirilməlidir.
Beynəlxalq humanitar hüquqda işğal altında olan ərazilərdə məskunlaşdırma məsələsi xüsusinormalarla tənzimlənir. 1949-cu il tarixli IV Cenevrə Konvensiyasının 49-cu maddəsi işğalçıdövlətin öz mülki əhalisinin bir hissəsini işğal etdiyi əraziyə köçürməsini qadağan edir. Bunorma işğal şəraitində əhalinin tərkibinin süni şəkildə dəyişdirilməsinin qarşısının alınmasınaxidmət edir. Konkret hadisənin bu hüquqi normanı pozub-pozmadığını müəyyənləşdirmək üçünköçürmənin xarakteri, dövlətin iştirakı, ərazinin hüquqi statusu və digər müvafiq hallararaşdırılmalıdır. Buna görə də məskunlaşma ilə bağlı hüquqi qiymətləndirmələr sənədləşdirilmişfaktlara və beynəlxalq hüququn tələblərinə əsaslanmalıdır.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və məcburi köçkünlərin hüquqları beynəlxalq müstəvidə dəfələrləgündəmə gətirilib. BMT Baş Assambleyasının 2008-ci il martın 14-də qəbul etdiyi qətnamədəAzərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suverenliyi və ərazi bütövlüyütəsdiqlənib, doğma yurdlarından qovulmuş əhalinin geri qayıtmaq hüququ vurğulanıb. Bumüddəalar göstərir ki, münaqişənin nəticələrinin aradan qaldırılması yalnız ərazilərin hüquqistatusu ilə bağlı məsələlərdən ibarət deyil. İnsanların təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə öz evlərinəqayıtması da həll prosesinin mühüm tərkib hissəsidir.
Məskunlaşdırma siyasətinin digər mühüm tərəfi mülkiyyət hüquqları ilə bağlıdır. İnsanların uzunillər yaşadıqları evləri tərk etməyə məcbur qalması, əmlaklarından istifadə edə bilməməsi vədoğma torpaqlarına qayıdış imkanlarının məhdudlaşması onların hüquqlarının müdafiəsini zəruriedir. Münaqişədən sonra davamlı sülhün qurulması üçün mülkiyyət iddialarının araşdırılması, zərərin müəyyənləşdirilməsi, hüquqi mexanizmlərin tətbiqi və əhalinin geri qayıdışının təşkilimühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu proseslər beynəlxalq hüququn prinsiplərinə uyğun həyatakeçirildikdə həm zərərçəkmiş şəxslərin hüquqlarının qorunmasına, həm də gələcəkdə oxşarmübahisələrin qarşısının alınmasına töhfə verə bilər.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması məskunlaşma və geri qayıdış məsələlərinin yenimərhələyə keçməsinə şərait yaradıb. Bununla belə, münaqişənin uzunmüddətli nəticələrininaradan qaldırılması genişmiqyaslı bərpa işləri, təhlükəsizlik tədbirləri, infrastrukturun qurulmasıvə keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarında normal yaşayış şəraitinin yaradılmasınıtələb edir. Dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası, yolların və kommunikasiya sistemlərininyenilənməsi, sosial xidmətlərin təşkili insanların qayıdışının davamlılığını təmin edən əsasşərtlərdəndir. Bu baxımdan məskunlaşma siyasətinin tarixi nəticələrinin araşdırılması ilə yanaşı, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə gələcəyə yönəlmiş quruculuq işlərinin də əhəmiyyətiböyükdür.
Rəsmi İrəvanın məskunlaşdırma siyasəti ilə bağlı müzakirələr tarixi yaddaşın, beynəlxalqhüququn və regional təhlükəsizliyin kəsişməsində dayanır. Mövzunun düzgünqiymətləndirilməsi üçün sənədləşdirilmiş faktlara, beynəlxalq təşkilatların hesabatlarına vəhüquqi normalara əsaslanmaq vacibdir. Məcburi köçkünlərin hüquqlarının qorunması, mülkiyyətməsələlərinin həlli, demoqrafik dəyişikliklərin nəticələrinin araşdırılması və təhlükəsiz geriqayıdışın təmin olunması davamlı sülhün mühüm şərtləridir. Tarixi hadisələrin obyektiv təhliliyalnız keçmişin nəticələrini anlamağa deyil, gələcəkdə regionda qarşılıqlı hüquqlara hörmətə vəbeynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanan münasibətlərin qurulmasına da töhfə verə bilər.
Kazım Kazımlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
