Tarixi abidələr xalqın keçmişini öyrənmək, mədəni kimliyini qorumaq və nəsillər arasında mənəvi əlaqəni möhkəmləndirmək baxımından əvəzsiz əhəmiyyətə malikdir. Zəngilan rayonu qədim yaşayış yerləri, müdafiə tikililəri, sərdabələr, körpülər və digər memarlıq nümunələri ilə Azərbaycanın zəngin mədəni irsini əks etdirən ərazilərdən biridir. 20 Oktyabr – Zəngilan şəhəri günü bu sərvətlərin qorunması və onların əhəmiyyətinin ictimaiyyətə çatdırılması üçün mühüm fürsətdir.
Zəngilanın tarixi abidələri müxtəlif dövrlərin həyat tərzi və memarlıq ənənələri haqqında məlumat verir. Şərifan abidələri və Şərifan yaşayış yeri bölgənin orta əsrlər tarixinin öyrənilməsi üçün dəyərli mənbələrdir. Qumlaq kəndi ərazisində yerləşən Ağca Aşıq yaşayış yeri və Qız qalası, Oxuçuçayı yaxınlığındakı Qəsr qalası, Bartaz Qız qalası kimi nümunələr isə ərazinin tarixi məkanlarını və memarlıq xüsusiyyətlərini araşdırmaq üçün əhəmiyyətlidir.
Məmmədbəyli kəndində yerləşən Yəhya ibn Məhəmməd əl-Hoca məqbərəsi də rayonun dini və memarlıq irsində xüsusi yer tutur. Bu cür abidələr insanların mənəvi həyatının, dini ənənələrinin və memarlıq zövqünün tarixi izlərini qoruyur. Tarixi-dini tikililərin öyrənilməsi Azərbaycanın müxtəlif dövrlərdə formalaşmış mədəni əlaqələrini daha dolğun anlamağa imkan verir.
Zəngilan ərazisində mövcud olan qədim nekropollar və küp qəbirlər arxeoloji baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Quyudərə Xəştab kəndindəki nekropol və Yeməzli kəndindəki küp qəbirlər keçmişdə yaşayan insanların dəfn adətləri, sosial münasibətləri və məskunlaşma tarixi barədə məlumat əldə etməyə imkan yaradır. Bu abidələrin elmi araşdırılması zamanı arxeoloji materialların düzgün qeydə alınması, onların mənşəyinin və tarixi kontekstinin müəyyənləşdirilməsi vacibdir.
İşğal dövründə bölgənin tarixi irsinə vurulmuş zərərin öyrənilməsi xüsusi diqqət tələb edir. Dağıdılmış və ya zədələnmiş abidələrin vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsi, onların əvvəlki görünüşünə dair məlumatların toplanması və bərpa imkanlarının qiymətləndirilməsi sistemli fəaliyyətin aparılmasını zəruri edir. Hər bir abidənin tarixi dəyəri nəzərə alınmalı, bərpa zamanı elmi prinsiplərə və peşəkar yanaşmaya üstünlük verilməlidir.
Mədəni irsin qorunması yalnız mütəxəssislərin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır. Cəmiyyətin bu məsələyə münasibəti, gənc nəslin tarixi biliklərə marağı və abidələrə qayğı ilə yanaşması da böyük əhəmiyyət daşıyır. Məktəblərdə maarifləndirici tədbirlərin keçirilməsi, elmi-populyar materialların hazırlanması və tarixi məkanlar barədə məlumatların yayılması gənclərin milli irsə bağlılığını gücləndirə bilər.
Zəngilanın tarixi abidələri gələcəkdə mədəni turizmin inkişafı üçün də imkanlar yarada bilər. Bunun üçün əvvəlcə abidələrin vəziyyəti araşdırılmalı, qorunma tədbirləri görülməli və ziyarətlərin təhlükəsiz təşkili üçün müvafiq şərait yaradılmalıdır. Tarixi irsin turizm məqsədilə təqdim olunması onun kommersiya dəyərindən daha çox, maarifləndirici və mədəni əhəmiyyətinin qorunmasına əsaslanmalıdır.
20 Oktyabr – Zəngilan şəhəri günü doğma torpaqlarımızın tarixi sərvətlərini qorumağın milli məsuliyyət olduğunu xatırladır. Zəngilanın abidələri xalqımızın keçmişindən gələcəyə uzanan mənəvi körpüdür. Onların araşdırılması, mühafizəsi və gələcək nəsillərə çatdırılması Azərbaycanın mədəni yaddaşının yaşadılması baxımından mühüm vəzifədir.
Sahibə Orucova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
