Məktəb uşaqların bilik qazandığı, şəxsiyyət kimi formalaşdığı, milli kimliyini dərk etdiyi və dünyagörüşünün inkişaf etdiyi mühüm bir mühitdir. Bu mühitin formalaşmasında tədrisin keyfiyyəti ilə yanaşı, məktəbdə qəbul olunmuş davranış və geyim qaydaları da müəyyən rol oynayır. Bəs bu qaydalar hansı məqsədə xidmət edir? Milli dəyərlərlə dünyəvi təhsil prinsipləri necə uzlaşdırılır? Geyimlə bağlı tələblər tətbiq edilərkən uşaqların hüquqları necə qorunmalıdır? Məktəbdə şagirdlərin geyimi və müəllimlərin xarici görünüşü sadəcə zahiri görünüş məsələsi deyil. Bu mövzu təhsil mühitinin formalaşması, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, dünyəvilik prinsipi və hüquqi tələblərlə birbaşa bağlıdır.
1. Hüquqi əsaslar
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyimlə bağlı tələblər vahid təhsil mühitinin formalaşdırılmasına, nizam-intizamın qorunmasına və təhsil prosesinin müəyyən edilmiş qaydalar əsasında təşkilinə xidmət edir.
“Ümumi təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 3.1.2-1-ci maddəsində millilik və dünyəvilik ümumi təhsil sahəsində dövlət siyasətinin əsas prinsiplərindən biri kimi müəyyən edilmişdir. Bu prinsip milli və ümumbəşəri dəyərlərin qorunmasını, onların vəhdətinin təmin edilməsini və dünyəvi təhsil sisteminin inkişafını nəzərdə tutur.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli Qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin təhsilalanları üçün geyim formalarının təsvirlərinə dəyişiklik edilmişdir. Dəyişikliklər geyim formasının vahidliyinin qorunmasını, dünyəvilik prinsipinə uyğunluğu, milli geyimlərdən istifadə imkanlarını və valideynlərin məsuliyyətini əhatə edir.
Nazirlər Kabinetinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli 325 nömrəli Qərarı ilə isə dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblər təsdiq edilmişdir. Həmin tələblər işgüzar geyim mədəniyyətinin formalaşdırılmasını, geyimin təmiz, səliqəli, sadə və pedaqoji fəaliyyətin xarakterinə uyğun olmasını nəzərdə tutur.
Məktəbdaxili qaydalar müəyyən edilərkən qüvvədə olan normativ hüquqi aktların tələbləri əsas götürülməli, onların tətbiqində qanunçuluq, obyektivlik və ardıcıllıq təmin olunmalıdır. Eyni zamanda, geyim qaydalarına riayət olunması ilə bağlı məsələlər müvafiq normativ aktlarda nəzərdə tutulan səlahiyyətlər çərçivəsində həll edilməlidir.
2. İdeoloji təhlükəsizlik və milli kimliyin qorunması
İdeoloji təhlükəsizlik dövlətin və cəmiyyətin dayanıqlı inkişafının mühüm şərtlərindən biridir. İnformasiya texnologiyalarının və sosial şəbəkələrin gənclərə təsirinin artdığı müasir dövrdə milli kimliyin qorunması, tənqidi düşüncənin inkişafı və dövlətçilik dəyərlərinə hörmətin gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Prezident İlham Əliyev Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayında ideoloji təhlükəsizliyin əhəmiyyətini vurğulayaraq bildirmişdir: “İdeoloji təhlükəsizlik də fiziki təhlükəsizlik kimi önəmlidir.” Bu yanaşma gənc nəslin maarifləndirilməsinin, vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsinin və milli dəyərlərə bağlılığının əhəmiyyətini ön plana çıxarır.
Məktəb yalnız bilik və bacarıqların aşılandığı təhsil müəssisəsi deyil, həm də vətəndaşlıq məsuliyyətinin, qarşılıqlı hörmətin və sağlam dünyagörüşünün formalaşdığı mühüm ictimai mühitdir.
Vahid geyim qaydaları məktəbdə nizam-intizamın qorunmasına, şagirdlər arasında zahiri görünüşlə bağlı sosial fərqlərin ön plana çıxmasının məhdudlaşdırılmasına və kollektivə mənsubiyyət hissinin gücləndirilməsinə kömək edə bilər. Bununla belə, geyim qaydalarının ideoloji təhlükəsizliyə təsiri digər amillərlə yanaşı qiymətləndirilməli, bu qaydalar ideoloji təhdidlərə qarşı müstəqil və kifayət edən vasitə kimi təqdim olunmamalıdır.
Geyimlə bağlı tələblərin tətbiqi şəxsi inanclara münasibətlə qarışdırılmamalı, qanunvericiliyin müddəalarına və insan hüquqlarına hörmət əsasında həyata keçirilməlidir.
3. Milli-mənəvi və dini dəyərlər
Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti, adət-ənənələri və mənəvi irsi milli kimliyin əsasını təşkil edən dəyərlər sırasındadır. Bu dəyərlərin qorunması gənc nəslin tərbiyəsində, ailə ilə məktəb arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsində, məsuliyyət, mərhəmət, böyüklərə hörmət və vətənpərvərlik kimi keyfiyyətlərin formalaşdırılmasında mühüm rol oynayır.
Dünyəvi təhsil prinsipi dini inancların inkarı demək deyil. Bu prinsip təhsil sisteminin dünyəvi əsaslarla fəaliyyət göstərməsini, təhsilalanların hüquq və azadlıqlarına hörmət edilməsini və təhsil prosesində qanunvericiliyin tələblərinə əməl olunmasını nəzərdə tutur.
Buna görə də geyim qaydaları tətbiq edilərkən normativ hüquqi aktlarla yanaşı, uşaqların hüquqları və qanuni mənafeləri də nəzərə alınmalıdır. Maarifləndirmə tədbirləri şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərinə uyğun təşkil edilməli, valideynlərlə əməkdaşlıq və qarşılıqlı anlaşma əsas götürülməlidir.
Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlərdə milli geyimlərdən və onların elementlərindən istifadə edilməsi milli irsin yaşadılmasına və gənc nəslə ötürülməsinə imkan yaradır. Bu imkanlardan müvafiq qaydalara uyğun istifadə olunması milli dəyərlərlə dünyəvi təhsil prinsipləri arasında əlaqənin qorunmasına xidmət edir.
4. Təhsilverənlərin geyimi və məktəb mədəniyyəti
Müəllim yalnız bilik verən şəxs deyil, həm də davranışı, ünsiyyəti və şəxsi nümunəsi ilə şagirdlərin formalaşmasına təsir göstərən pedaqoqdur. Buna görə də təhsilverənin geyimi peşə fəaliyyətinin xarakterinə və məktəbin işgüzar mühitinə uyğun olmalıdır.
Geyimin təmiz, səliqəli, sadə və işgüzar üslubda olması pedaqoji fəaliyyətin peşəkar tələblərinə uyğun mühitin formalaşmasına və müəllim peşəsinə hörmətin güclənməsinə kömək edir.
Bu tələblərin tətbiqində aydınlıq, ardıcıllıq və ədalətlilik təmin edilməli, qaydaların mahiyyəti pedaqoji kollektivə izah olunmalıdır. Məktəb rəhbərliyi müəyyən edilmiş tələblərə riayət olunmasına nəzarət etməli, yaranan məsələləri isə qüvvədə olan qaydalara və öz səlahiyyətlərinə uyğun həll etməlidir.
5. Dövlət siyasəti və ümumi nəticə
Milli-mənəvi irsin qorunması, tarixi və dini-mədəni abidələrin mühafizəsi, dini maarifləndirmə və mədəni müxtəlifliyə hörmətin təşviqi cəmiyyətin mənəvi həyatının inkişafında əhəmiyyətli istiqamətlərdir. Bu sahədə həyata keçirilən tədbirlər milli irsin gələcək nəsillərə ötürülməsinə və cəmiyyətdə qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə töhfə verir.
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilalanların və təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı tələblər də vahid təhsil mühitinin yaradılması, nizam-intizamın qorunması, peşəkar davranış mədəniyyətinin formalaşdırılması və milli-mənəvi dəyərlərə hörmətin təşviqi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bununla belə, bu tələblərin tətbiqi hüquqi çərçivə, dünyəvilik prinsipi və uşaqların hüquqlarının qorunması ilə uzlaşdırılmalıdır.
Əsas məqsəd qanunvericiliyin tələblərinə uyğun, dünyəvi prinsiplərə əsaslanan, milli kimliyə hörmət edən, uşaqların hüquqlarını qoruyan və müəllimin peşəkar nüfuzunu möhkəmləndirən sağlam təhsil mühitinin formalaşdırılmasıdır. Bu məqsədə nail olmaq üçün məktəb rəhbərliyinin, təhsilverənlərin, valideynlərin və təhsilalanların əməkdaşlığı, eləcə də qaydaların ardıcıl, obyektiv və ədalətli tətbiqi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Sevinc Rəsulova,
Yeni Azərbaycan Partiyası Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsi İlk Partiya Təşkilatının sədri
