Azərbaycanın dövlətçilik tarixində elə günlər var ki, onların mənası yalnız bir tarixi hadisə ilə məhdudlaşmır, xalqın milli iradəsini, dövlətçilik əzmini və gələcəyə baxışını özündə birləşdirir. 20 Sentyabr da məhz belə əlamətdar tarixlərdəndir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 20-si Dövlət Suverenliyi Günü kimi təsis edilib. Bu qərar 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa olunmasının tarixi-siyasi əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyib. Sentyabrın 20-si Azərbaycan xalqının öz dövlət ərazisi üzərində tam hüquqi və siyasi hakimiyyətinin təmin edildiyi tarixi gün kimi yaddaşlarda yaşayır.
Suverenlik anlayışı dövlətin öz ərazisində ali hakimiyyətə malik olması, daxili və xarici siyasətini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirməsi, Konstitusiyasının və qanunlarının bütün ərazidə qüvvədə olması deməkdir. Bu baxımdan 20 sentyabr tarixi Azərbaycan dövlətçiliyinin bütövlüyü üçün xüsusi məna daşıyır. Uzun illər ərzində ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsində Azərbaycan Respublikasının hüquqi hakimiyyətinin faktiki tətbiqinin mümkün olmaması ciddi tarixi problem kimi qarşıda dayanırdı. Bu vəziyyət yalnız ərazi məsələsi deyil, həm də insanların hüquqlarının, təhlükəsizliyinin və dövlət idarəçiliyinin təmin olunması ilə bağlı mühüm məsələ idi.
1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində ərazilərimizin bir hissəsi işğal olunmuş, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşmüş, şəhər və kəndlər dağıdılmışdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suveren hüquqlarının bərpası uzun illər ərzində dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Azərbaycan beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamələrə əsaslanaraq ədalətli mövqeyini ardıcıl şəkildə müdafiə etdi.
Bu tarixi prosesin mühüm mərhələlərindən biri 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi oldu. 44 gün davam edən müharibə nəticəsində Azərbaycan Ordusu ərazilərimizin böyük hissəsini işğaldan azad etdi və 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Şuşanın azad edilməsi Zəfərin simvoluna çevrildi. Bu qələbə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici tarixi dönüş yaratdı və regionda yeni reallıqlar formalaşdırdı.
2023-cü ilin sentyabrında isə dövlət suverenliyinin tam bərpası istiqamətində mühüm hadisələr baş verdi. Sentyabrın 19-da Qarabağ iqtisadi rayonunda genişmiqyaslı təxribatların qarşısının alınması, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərksilah edilməsi və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpası məqsədilə lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldı. Əməliyyat 23 saat ərzində qarşıya qoyulan vəzifələrin yerinə yetirilməsi ilə başa çatdı. Sentyabrın 20-də Azərbaycan Respublikasının dövlət suverenliyinin tam bərpa olunması ölkənin müasir tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
20 sentyabr 2023-cü il Azərbaycan dövlətçiliyi baxımından yalnız hərbi uğur kimi deyil, hüquqi və siyasi baxımdan da mühüm dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Həmin tarixdən sonra Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının və qanunlarının ölkənin bütün ərazisində tətbiqi üçün tam imkan yarandı. Dövlət bayrağının suverenliyin bərqərar olduğu bütün ərazilərdə dalğalanması milli dövlətçilik baxımından xüsusi rəmzi məna daşıdı. Prezident İlham Əliyevin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamında da vurğulandığı kimi, 2023-cü il sentyabrın 20-də ölkənin bütün ərazisində qanunun aliliyinin təmin olunması və dövlət suverenliyinin bərpa edilməsi bu günün təsis edilməsinin əsasını təşkil edib.
Dövlət Suverenliyi Gününün təsis edilməsi tarixi yaddaşın qorunması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki dövlətçilik yalnız bu günün nailiyyətləri ilə deyil, həmin nailiyyətlərə aparan uzun və mürəkkəb yolun öyrənilməsi ilə möhkəmlənir. Azərbaycanın müstəqillik tarixində 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası, 1995-ci ildə Konstitusiyanın qəbul edilməsi, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi və hərbi potensialın artırılması, 2020-ci il Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər və 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpası bir-biri ilə əlaqəli mühüm mərhələlərdir.
Müstəqilliyin ilk illərində ölkənin qarşılaşdığı siyasi, iqtisadi və hərbi çətinliklər dövlətçilik institutlarının gücləndirilməsini zəruri edirdi. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışından sonra Azərbaycanda dövlət idarəçiliyinin əsaslarının möhkəmləndirilməsi, qanunun aliliyinin təmin olunması, iqtisadi inkişaf üçün dayanıqlı zəmin yaradılması və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasətin formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Bu proses sonrakı illərdə ölkənin hərbi və iqtisadi imkanlarının genişlənməsinə də təsir göstərdi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi məsələsi bütün bu illərdə dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri olaraq qaldı. Ölkənin hərbi gücünün artırılması, müasir silah və texnologiyaların əldə edilməsi, müdafiə sənayesinin inkişaf etdirilməsi, ordunun peşəkarlığının yüksəldilməsi və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi 2020-ci ildə əldə olunan nəticələrin əsasını təşkil edən amillər sırasında idi. Eyni zamanda, diplomatik fəaliyyət vasitəsilə Azərbaycanın mövqeyi beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırıldı və ərazi bütövlüyü məsələsi ardıcıl şəkildə gündəmdə saxlanıldı.
Dövlət Suverenliyi Günü həm də şəhidlərin və qazilərin fədakarlığının xatırlanması baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası uğrunda minlərlə hərbçi və mülki şəxs böyük itkilərlə üzləşib. Şəhidlərin xatirəsinin əziz tutulması, qazilərə və müharibə iştirakçılarına dövlət qayğısının göstərilməsi milli həmrəyliyin mühüm göstəricilərindəndir. Suverenlik anlayışı yalnız ərazi üzərində hakimiyyət deyil, həm də həmin ərazidə yaşayan insanların hüquqlarının, təhlükəsizliyinin və layiqli həyat şəraitinin təmin olunmasını nəzərdə tutur.
Dövlət suverenliyinin bərpası ilə Azərbaycan qarşısında yeni vəzifələr də meydana çıxıb. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, əhalinin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi, müasir yaşayış məntəqələrinin yaradılması, nəqliyyat və enerji infrastrukturunun qurulması, iqtisadi fəaliyyətin canlandırılması genişmiqyaslı dövlət proqramları əsasında həyata keçirilir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri suverenliyin praktiki nəticələrinin insan həyatında görünən ifadələrindən biridir.
Azad edilmiş ərazilərdə şəhər və kəndlərin yenidən qurulması ilə yanaşı, burada təhlükəsizliyin təmin olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mina və partlamamış hərbi sursatlarla çirklənmiş ərazilərin təmizlənməsi, yolların, körpülərin, məktəblərin, xəstəxanaların və digər sosial obyektlərin inşası böyük resurs və zaman tələb edir. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən layihələr nəticəsində keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə öz doğma yurdlarına qayıdışı üçün şərait yaradılır. Bu proses dövlət suverenliyinin insanların gündəlik həyatında hiss olunan sosial və humanitar nəticələrini ortaya qoyur.
Bərpa və yenidənqurma prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri iqtisadi fəallığın artırılmasıdır. Azad edilmiş ərazilərdə sənaye müəssisələrinin, aqroparkların, turizm obyektlərinin, logistika mərkəzlərinin yaradılması, kənd təsərrüfatı potensialının istifadəyə verilməsi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi yeni iqtisadi imkanlar formalaşdırır. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı və Laçın Beynəlxalq Hava Limanının istifadəyə verilməsi regionların ölkənin digər əraziləri ilə əlaqələrinin genişləndirilməsinə xidmət edir. Magistral avtomobil yolları və dəmir yolu layihələri də ərazilərin iqtisadi inteqrasiyasını sürətləndirən amillər sırasındadır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun enerji potensialından istifadə də xüsusi diqqət çəkir. Günəş və külək enerjisi layihələri, su elektrik stansiyalarının bərpası və yeni enerji obyektlərinin yaradılması regionun gələcək inkişafında mühüm rol oynayır. Bu yanaşma işğaldan azad edilmiş ərazilərin yalnız yenidən qurulmasını deyil, onların müasir və dayanıqlı iqtisadi məkan kimi formalaşdırılmasını hədəfləyir.
Suverenliyin bərpası Azərbaycanın regional mövqeyinə də yeni imkanlar yaradıb. Ölkə öz ərazisində təhlükəsizliyin və nəqliyyat əlaqələrinin təmin olunması baxımından daha geniş layihələr həyata keçirir. Azərbaycanı region ölkələri ilə birləşdirən nəqliyyat və enerji dəhlizlərinin inkişaf etdirilməsi, beynəlxalq ticarət marşrutlarında rolun artırılması və iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi dövlətin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətlərindəndir.
Bu mərhələdə dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi yalnız hərbi və siyasi sahə ilə məhdudlaşmır. Güclü iqtisadiyyat, müasir infrastruktur, sosial rifah, təhsil, səhiyyə, rəqəmsal inkişaf və insan kapitalının gücləndirilməsi də suveren dövlətin dayanıqlılığını müəyyən edən əsas amillərdəndir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas məqsədlərdən biri əldə edilmiş tarixi nailiyyətləri davamlı inkişaf və vətəndaş rifahı ilə möhkəmləndirməkdir.
20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü gənc nəslin milli dövlətçilik düşüncəsinin formalaşdırılması baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi hadisələrin obyektiv şəkildə öyrənilməsi, müstəqilliyin və suverenliyin dəyərinin dərk edilməsi, şəhidlərin xatirəsinə ehtiram və dövlət rəmzlərinə bağlılıq cəmiyyətin milli həmrəyliyinin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Gənclərin Azərbaycanın müstəqillik tarixini, Konstitusiyasını, dövlətçilik ənənələrini və ölkənin keçdiyi inkişaf yolunu bilməsi gələcək nəsillərin məsuliyyətli vətəndaş kimi yetişməsində mühüm rol oynayır.
Suveren dövlət öz milli maraqlarını müstəqil şəkildə müəyyənləşdirə və müdafiə edə bilən dövlətdir. Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi xarici siyasət də bu prinsip üzərində qurulur. Ölkə müxtəlif dövlətlərlə ikitərəfli və çoxtərəfli əlaqələri inkişaf etdirir, regional və beynəlxalq təşkilatlarda fəal iştirak edir, iqtisadi, enerji, nəqliyyat və humanitar layihələrdə təşəbbüslər irəli sürür. Azərbaycanın xarici siyasətində ərazi bütövlüyü və suverenlik prinsiplərinin qorunması xüsusi yer tutur.
Dövlət Suverenliyi Gününün təsis olunması Azərbaycanın müasir tarixinin mühüm mərhələsinin dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsi deməkdir. Prezidentin 2024-cü il 19 sentyabr tarixli Sərəncamı ilə bu günün hər il qeyd olunması qərara alınıb. Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində də Dövlət Suverenliyi Günü sentyabrın 20-si bayram günü kimi təsbit edilib. Beləliklə, tarix həm dövlətçilik yaddaşında, həm də ölkənin rəsmi bayramlar sistemində özünəməxsus yer tutub.
2025-ci ilin Azərbaycanda “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilməsi də bu mövzunun dövlət və cəmiyyət üçün əhəmiyyətini daha geniş şəkildə ifadə etdi. Həmin il Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının qəbul edilməsinin 30 illiyi və Vətən müharibəsində qələbənin 5-ci ildönümü qeyd olunurdu. Bu çərçivədə suverenlik və Konstitusiya ilə bağlı müxtəlif tədbirlərin keçirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Bu yanaşma dövlət suverenliyi ilə hüquqi dövlət prinsipləri arasındakı bağlılığın önəmini göstərirdi.
Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpa olunması xalqın uzun illər ərzində arzuladığı tarixi nəticələrdən biridir. Lakin əldə olunan nailiyyətlərin qorunması və möhkəmləndirilməsi hər bir dövrdə diqqət tələb edir. Dövlət sərhədlərinin etibarlı qorunması, müdafiə qabiliyyətinin yüksək səviyyədə saxlanılması, iqtisadi müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi, sosial inkişafın davam etdirilməsi və hüquqi dövlət prinsiplərinin təmin olunması suverenliyin dayanıqlılığı üçün mühüm şərtlərdir.
Azərbaycan xalqının tarixi təcrübəsi göstərir ki, milli birlik və dövlətçilik şüuru ən çətin dövrlərdə belə mühüm güc mənbəyidir. Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası da cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin vahid məqsəd ətrafında birləşməsinin nəticəsi kimi tarixə düşüb. Şəhid ailələrinin, qazilərin, hərbçilərin, müharibə iştirakçılarının və bütün vətəndaşların dövlətçilik prosesində özünəməxsus rolu var. Bu həmrəylik dövlətin gələcək inkişafı üçün də mühüm sosial dayaqlardan biridir.
20 sentyabr Azərbaycan xalqının tarixində dövlətçilik, müstəqillik və milli iradə anlayışlarının bir arada ifadə olunduğu əlamətdar tarixdir. Bu günün əsas məzmunu dövlətin bütün ərazisində Konstitusiyanın və qanunların aliliyinin təmin edilməsi, dövlət idarəçiliyinin tam şəkildə həyata keçirilməsi və ölkənin ərazi bütövlüyünün möhkəmləndirilməsi ilə bağlıdır. Dövlət Suverenliyi Gününün hər il qeyd edilməsi həm keçmişin yaddaşda saxlanmasına, həm də gələcək nəsillərin dövlətçilik məsuliyyətinin dərk etməsinə xidmət edir.
Bu tarixə aparan yol asan olmayıb. Azərbaycan xalqı müstəqilliyin ilk illərindən etibarən hərbi təcavüz, işğal, məcburi köçkünlük, ağır sosial-iqtisadi problemlər və digər çətinliklərlə üzləşib. Buna baxmayaraq, dövlət müstəqilliyi qorunub saxlanılıb, dövlət institutları möhkəmləndirilib, iqtisadi potensial artırılıb və ölkənin müdafiə imkanları gücləndirilib. 2020-ci ildə əldə edilən Zəfər və 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam bərpası bu uzunmüddətli dövlətçilik yolunun mühüm mərhələləri oldu.
Bu gün Azərbaycan öz ərazisinin bütün hissəsində dövlət hakimiyyətini həyata keçirir və azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri aparır. Doğma torpaqlarına qayıdan ailələr üçün yeni yaşayış məhəllələrinin salınması, məktəb və tibb müəssisələrinin yaradılması, yolların və kommunikasiyaların qurulması tarixi Zəfərin sülh və inkişaf mərhələsinə keçidini nümayiş etdirir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin dirçəldilməsi həm ölkənin iqtisadi imkanlarını genişləndirir, həm də insanların uzun illər davam edən həsrətinə son qoyur.
Dövlət Suverenliyi Gününün mənası yalnız bir tarixi hadisəni xatırlamaqdan ibarət deyil. Bu gün Azərbaycan dövlətinin müstəqil qərarvermə hüququnun, milli maraqların qorunmasının, ərazi bütövlüyünün və hüquqi dövlət prinsiplərinin əhəmiyyətini bir daha diqqətə çatdırır. Suverenlik dövlətin siyasi iradəsinin əsasını təşkil etdiyi kimi, cəmiyyətin təhlükəsizliyi və inkişafı üçün də fundamental şərtdir.
20 sentyabrın Azərbaycan təqvimində xüsusi yer tutması həm də gələcəyə baxış üçün mühüm mesajdır. Ölkənin qarşısında yeni iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi, regionların inkişafının sürətləndirilməsi, insan kapitalının gücləndirilməsi, müasir texnologiyaların tətbiqi və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi kimi mühüm vəzifələr dayanır. Dövlət suverenliyinin yaratdığı imkanlardan səmərəli istifadə edilməsi Azərbaycanın uzunmüddətli inkişaf hədəflərinə çatmasına şərait yaradır.
Bu əlamətdar gün hər bir azərbaycanlı üçün dövlət müstəqilliyinin və milli həmrəyliyin dəyərini xatırladan tarixdir. Azərbaycan Respublikasının suverenliyi şəhidlərin həyatları, hərbçilərin fədakarlığı, xalqın birliyi və dövlətin ardıcıl siyasəti nəticəsində möhkəmlənib. Bu irsin qorunması, dövlətçilik ənənələrinin gələcək nəsillərə ötürülməsi və ölkənin inkişafına töhfə verilməsi hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir.
20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü Azərbaycan tarixində yeni bir səhifənin simvoludur. Bu tarix ölkənin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasını, Azərbaycan bayrağının dövlət ərazisinin bütün hissələrində dalğalanmasını və xalqın öz taleyinə sahib çıxmaq iradəsini ifadə edir. Dövlət suverenliyinin bərpası ilə qarşıda daha böyük inkişaf perspektivləri açılıb. Bu perspektivlərin reallaşdırılması isə güclü dövlət, milli birlik, qanunun aliliyi və gələcəyə inam üzərində qurulan davamlı fəaliyyətlə mümkündür.
Ariz Məmmədov,
YAP Xətai fəalı
