Qafqaz Albaniyasının tarixi irsi Azərbaycan ərazisininqədim və zəngin mədəni təbəqələrindən biri kimixüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qədim və erkən orta əsrlərdövründə mövcud olmuş Qafqaz Albaniyası ilə bağlıtarixi məlumatlar regionun siyasi, dini və mədənitarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm mənbə hesabolunur. Azərbaycan ərazisində yerləşən bir sıra qədimyaşayış məskənləri, dini tikililər və arxeoloji abidələrbu tarixi-mədəni irsin araşdırılması ilə bağlı elmitədqiqatların predmetidir.
Qafqaz Albaniyasının irsi ətrafında aparılanmüzakirələrdə əsas məsələlərdən biri tarixi faktlarınsiyasi yanaşmalardan ayrılmasıdır. Müxtəlif dini vəetnik icmaların regionun tarixindəki rolunun obyektivşəkildə öyrənilməsi elmi yanaşmanın əsastələblərindəndir. Hər hansı tarixi irsin mənsubiyyətininyalnız müasir siyasi sərhədlər və ya milli narrativlərəsasında müəyyənləşdirilməsi tarixi proseslərinmürəkkəbliyinin nəzərə alınmamasına gətirib çıxarabilər.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, Qafqaz Albaniyasınıntarixi və mədəni irsi ilə bağlı faktların inkar edilməsivə ya bu irsin yalnız birtərəfli şəkildə təqdim olunmasıqəbuledilməzdir. Xüsusilə Azərbaycanın Qarabağ vədigər bölgələrində yerləşən qədim dini və memarlıqabidələrinin tarixi kontekstindən ayrı təqdim edilməsielmi müzakirələrin obyektivliyinə xələl gətirə bilər. Buməsələlərə münasibətdə əsas meyar siyasi iddialardeyil, arxeoloji, memarlıq, epiqrafik və digər elmimənbələr olmalıdır.
Qafqaz Albaniyasının xristian irsi də bu baxımdanxüsusi diqqət tələb edir. Azərbaycanın müxtəlifərazilərində yerləşən qədim kilsə və monastırkompleksləri regionun çoxəsrlik dini-mədəni tarixininmühüm nümunələridir. Bu abidələrin tarixininaraşdırılması zamanı onların hansı dövrdə inşa edildiyi, sonrakı əsrlərdə hansı dəyişikliklərə məruz qaldığı, istifadə xüsusiyyətləri və epiqrafik materiallarıkompleks şəkildə nəzərdən keçirilməlidir.
Tarixi irslə bağlı mübahisələrin etnik qarşıdurmapredmetinə çevrilməsi isə arzuolunan deyil. Hər hansıxalqın mədəni irsinin tanınması başqa xalqlarıntarixinin və mədəniyyətinin inkar edilməsi ilə müşayiətolunmamalıdır. Eyni prinsip həm Azərbaycanərazisindəki tarixi abidələrə, həm də Ermənistanərazisində mövcud olmuş Azərbaycan və digərxalqların mədəni irsinə münasibətdə tətbiq edilməlidir.
Azərbaycan ərazisində yerləşən tarixi və mədəniabidələrin qorunması dövlət siyasətinin mühümistiqamətlərindən biridir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdaaparılan bərpa-quruculuq işləri çərçivəsində tarixi-mədəni irsin inventarlaşdırılması, araşdırılması vəmühafizəsi məsələlərinə də diqqət yetirilir. Azərbaycandövləti öz ərazisində yerləşən tarixi abidələrinqorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması ilə bağlıməsuliyyət daşıyır.
Qafqaz Albaniyası irsi məsələsi də məhz elmiobyektivlik və tarixi faktlara hörmət prinsipləriəsasında araşdırılmalıdır. Tarixdə mövcud olmuşdövlətlərin, xalqların və dini icmaların irsinin müasirsiyasi mübahisələrə alət edilməsi əvəzinə, mövcudmənbələrin müqayisəli şəkildə tədqiqi daha sağlamelmi nəticələrin əldə olunmasına imkan verir.
Bu baxımdan Azərbaycanın Qarabağ və ŞərqiZəngəzur ərazilərindəki tarixi abidələrə beynəlxalqmarağın artması təbii prosesdir. Xarici diplomatlarınbölgəyə səfərləri zamanı qədim abidələrlə tanış olmasıonların Azərbaycan ərazisində mövcud olan zəngintarixi-mədəni irsi yerində görməsinə şərait yaradır. Belə səfərlər həmçinin tarixi irsin qorunması ilə bağlıAzərbaycanın həyata keçirdiyi tədbirlərin təqdimedilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Tarixi həqiqətlərə münasibətdə dözümlülük və elmiyanaşma regionda sülhün möhkəmləndirilməsibaxımından da mühüm amildir. Keçmişə dair fərqlibaxışların mövcudluğu təbiidir, lakin bu fərqlərqarşılıqlı ittihamlara və etnik qarşıdurmayaçevrilməməlidir. Tarixi irs siyasi mübarizə vasitəsideyil, elmi araşdırma və mədəni əməkdaşlıq sahəsiolmalıdır.
Azərbaycan torpaqlarında Qafqaz Albaniyasının tarixi-mədəni izlərinin öyrənilməsi ölkəmizin qədim tarixininmühüm istiqamətlərindən biridir. Bu irsin araşdırılmasızamanı müxtəlif elmi məktəblərin yanaşmalarınınmüqayisə edilməsi, ilkin mənbələrə müraciət olunmasıvə arxeoloji faktların nəzərə alınması xüsusi əhəmiyyətdaşıyır. Tarixi irsin qorunması isə yalnız müəyyən birdövrün və ya mədəni təbəqənin deyil, Azərbaycanərazisində formalaşmış bütün tarixi-mədəni irsinmühafizəsini nəzərdə tutur.
Bu yanaşma həm Azərbaycanın öz tarixi irsinəmünasibətini, həm də bölgədəki mürəkkəb tarixiproseslərə elmi baxışın vacibliyini ortaya qoyur. Qafqaz Albaniyası irsi ilə bağlı müzakirələrdəemosional və qarşıdurma yaradan ifadələrdən dahaçox, faktlara, mənbələrə və elmi araşdırmalaraüstünlük verilməsi vacibdir. Tarixi həqiqətlərin gələcəknəsillərə düzgün çatdırılması yalnız obyektiv tədqiqatvə mədəni irsə məsuliyyətli münasibət əsasındamümkündür.
Fidan Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
