Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri ölkəmizin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpa olunmasından sonra bölgədə formalaşmış yeni reallıqların beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən yerində müşahidə edilməsi baxımından diqqət çəkən hadisələrdən biri oldu. Sentyabrın 11–12-də baş tutan iki günlük səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfərin iştirak etdiyi bildirilib. Diplomatlar bölgədə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri, sosial-iqtisadi layihələr, infrastrukturun yenilənməsi, eləcə də tarixi-mədəni irsin vəziyyəti ilə tanış olublar.
Səfərin əsas əhəmiyyətlərindən biri ondan ibarətdir ki, xarici diplomatlar Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda baş verən prosesləri yalnız informasiya materialları və müxtəlif mənbələrin təqdim etdiyi məlumatlar əsasında deyil, bilavasitə yerində müşahidə etmək imkanı əldə ediblər. Bu cür səfərlər bölgədə yeni şəhər və kəndlərin salınması, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı, yolların, enerji və sosial obyektlərin inşası kimi proseslərin beynəlxalq diplomatik nümayəndələrə təqdim edilməsinə imkan yaradır.
Azərbaycan ərazilərinin uzun illər işğal altında qalması nəticəsində yaşayış məntəqələrinin böyük hissəsinin dağıdılması, infrastrukturun sıradan çıxarılması və mədəni irsə ciddi ziyan dəyməsi ölkənin qarşısında böyük bərpa proqramının həyata keçirilməsi zərurətini yaradıb. Hazırda Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri məhz bu tarixi nəticələrin aradan qaldırılmasına, əhalinin təhlükəsiz və dayanıqlı şəkildə öz yurdlarına qayıdışına, bölgənin iqtisadi potensialının yenidən formalaşdırılmasına yönəlib.
Diplomatik korpusun nümayəndələrinin bölgəyə səfəri Ermənistanın müəyyən siyasi və ictimai dairələrində isə kəskin reaksiyalara səbəb olub. Azərbaycan mediasında yayılan məlumatlara əsasən, bəzi erməni siyasi dairələri və media resursları xarici diplomatların səfərinə qarşı etiraz xarakterli mövqelər səsləndirib, diplomatların və onları təmsil edən dövlətlərin hədəfə alınmasına yönələn çağırışlar yayıb. Eyni zamanda, Qarabağdan ermənilərin guya zorla çıxarılması ilə bağlı iddiaların yenidən gündəmə gətirildiyi bildirilib.
Bu reaksiyalar Azərbaycan ictimaiyyətində haqlı suallar doğurur. Çünki söhbət başqa dövlətin ərazisinə səfərdən deyil, Azərbaycanda akkreditə olunmuş xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində həyata keçirdikləri rəsmi səfərdən gedir. Diplomatik nümayəndələrin Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə səfər etməsi onların fəaliyyətinin normal tərkib hissəsidir. Bu baxımdan həmin səfərin Ermənistan daxilində müəyyən dairələr tərəfindən etiraz predmetinə çevrilməsi Azərbaycanın suverenliyi məsələsinin hələ də bəzi revanşist çevrələr tərəfindən qəbul edilmədiyini göstərən siyasi ritorika kimi qiymətləndirilir.
Xüsusilə diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh və normallaşma gündəliyinin ön plana çıxdığı bir mərhələdə bu cür ritorikanın meydana çıxması regionda dayanıqlı sülhün yalnız siyasi sənədlərlə deyil, həm də ictimai və siyasi düşüncənin dəyişməsi ilə bağlı olduğunu göstərir. Qərbi Azərbaycan İcmasının 15 sentyabr tarixli bəyanatında da Ermənistanın diplomatik səfərə kəskin reaksiyasının sülh prosesinə zərər vurduğu, qarşılıqlı etimadı zəiflətdiyi və revanşist qüvvələri təşviq etdiyi bildirilib.
Burada əsas məsələ keçmiş münaqişənin yaratdığı siyasi-ideoloji yanaşmaların aradan qaldırılmasıdır. Sülh şəraitinin yaradılması üçün tərəflərin bir-birinin ərazi bütövlüyünə, suverenliyinə və beynəlxalq hüquq çərçivəsində tanınmış sərhədlərinə hörmət etməsi mühüm şərtdir. Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi bərpa-quruculuq proqramı da məhz ölkənin suveren ərazisində həyata keçirilən daxili inkişaf siyasətinin bir hissəsidir.
Diplomatların səfərinə qarşı səsləndirilən etirazların başqa bir mühüm tərəfi isə informasiya müstəvisində özünü göstərir. Uzun müddət Qarabağ məsələsi müxtəlif siyasi və təbliğat platformalarında birtərəfli təqdimatların mövzusu olub. Azərbaycanın beynəlxalq nümayəndələr üçün bölgəyə səfərlər təşkil etməsi isə real vəziyyətlə yerində tanışlıq baxımından fərqli imkan yaradır. Xarici diplomatların dağıdılmış yaşayış məntəqələrini, aparılan tikinti işlərini, yeni infrastruktur obyektlərini və mədəni irsin bərpası ilə bağlı tədbirləri görməsi bölgədə gedən proseslərin daha dolğun şəkildə qiymətləndirilməsinə şərait yaradır.
Məhz bu səbəbdən səfərin özünə qarşı kampaniyaların aparılması müəyyən dairələrin bölgədə yaranmış yeni reallıqları qəbul etməkdə çətinlik çəkdiyi barədə müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, Qarabağ Azərbaycanın suveren ərazisidir və burada həyata keçirilən hər hansı rəsmi diplomatik səfər Ermənistanın daxili siyasi müzakirəsinin predmeti ola bilməz. Milli Məclisin deputatı Səbinə Salmanova da bu fikri ifadə edərək, xarici diplomatların Azərbaycanın ərazisində səfərinin Ermənistanın müdaxilə edə biləcəyi məsələ olmadığını bildirib.
Azərbaycanın mövqeyi həmçinin ondan ibarətdir ki, regionda sülh və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsi üçün keçmiş münaqişənin ritorikasından uzaqlaşmaq lazımdır. Revanşist çağırışlar, tarixi və ərazi məsələlərinin yenidən siyasi gündəmə gətirilməsi, xarici diplomatların fəaliyyətinə təzyiq göstərilməsi kimi yanaşmalar qarşılıqlı etimad mühitinin formalaşmasına maneə yarada bilər. Qərbi Azərbaycan İcması da bəyanatında Ermənistan cəmiyyətini Azərbaycan əraziləri ilə bağlı iddialardan daha çox sülh və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş addımlara diqqət yetirməyə çağırıb.
Səfərin diqqət çəkən məqamlarından biri də onun diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura təşkil etdiyi növbəti səfər olmasıdır. Azərbaycan tərəfinin məlumatına əsasən, bu, 2020-ci ildən sonra diplomatik korpus nümayəndələrinin azad edilmiş ərazilərə 22-ci səfəridir. Bu səfərlər vasitəsilə müxtəlif ölkələrin diplomatik nümayəndələri bölgədə aparılan prosesləri müşahidə edir, Azərbaycan dövlətinin qarşıya qoyduğu bərpa və inkişaf prioritetləri ilə tanış olurlar.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işlərinin miqyası bölgənin gələcək inkişaf modelinin də formalaşdığını göstərir. Yeni yaşayış məhəllələrinin salınması, müasir yol və nəqliyyat infrastrukturunun yaradılması, məktəb və xəstəxanaların tikilməsi, enerji təminatının gücləndirilməsi, iqtisadi fəaliyyət üçün yeni imkanların yaradılması ərazilərin yenidən həyatla canlandırılmasına xidmət edir. Xarici diplomatların bu prosesləri yerində görməsi Azərbaycanın qarşısında duran bərpa və reinteqrasiya vəzifələrinin miqyasını daha aydın nümayiş etdirir.
Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrindən gələn reaksiyaların sülh prosesinə təsiri də ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Sülhün davamlı olması üçün yalnız dövlətlərarası münasibətlərdə deyil, ictimai diskursda da dəyişikliklər baş verməlidir. Xarici diplomatların Azərbaycandakı səfərinə qarşı təzyiq xarakterli çağırışların meydana çıxması isə bu istiqamətdə hələ də aradan qaldırılmalı siyasi-ideoloji yanaşmaların mövcudluğunu göstərir. “Peace Bridge” təşəbbüsünün Azərbaycan qrupu da Ermənistan mediasında səfərlə bağlı formalaşan münasibətin sülh səylərinə uyğun olmadığını bildirib və diplomatlara qarşı yönələn təzyiq xarakterli yanaşmaları narahatlıq doğuran hal kimi qiymətləndirib.
Bununla yanaşı, səfərin beynəlxalq diplomatik müstəvidə yaratdığı imkanlar da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Diplomatik korpus üzvlərinin bölgədə aparılan işlərlə tanışlığı Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun gələcəyi ilə bağlı həyata keçirdiyi siyasətin təqdimatı baxımından əhəmiyyətlidir. Bu, həmçinin bölgənin yalnız keçmiş münaqişə ilə deyil, yeni inkişaf, quruculuq, iqtisadi fəallıq və insanların doğma yurdlarına qayıdışı ilə xarakterizə olunan bir mərhələyə keçdiyini göstərmək üçün mühüm platformadır.
Bu mənada erməni revanşist dairələrinin səfərə qarşı reaksiyası ilə səfərin mahiyyəti arasında ciddi fərq görünür. Bir tərəfdə Azərbaycanın suveren ərazisində diplomatik nümayəndələrin real vəziyyətlə tanışlığı, digər tərəfdə isə bu səfərə qarşı siyasi etiraz və təzyiq xarakterli ritorika dayanır. Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi mövqeyə görə, belə reaksiyalar artıq formalaşmış reallıqları dəyişmir və əksinə, bölgədə sülhün möhkəmləndirilməsi üçün köhnə yanaşmalardan uzaqlaşmağın vacibliyini göstərir.
Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri ərazilərin təhlükəsiz, müasir və dayanıqlı şəkildə inkişaf etdirilməsidir. Diplomatik korpus nümayəndələrinin səfəri də bu prosesin beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim olunmasının mühüm vasitələrindən biridir. Səfər çərçivəsində diplomatların gördükləri real mənzərə bölgənin bu gününü və gələcəyini qiymətləndirmək üçün onlara birbaşa məlumat mənbəyi yaradır.
Hazırkı mərhələdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması baxımından əsas çağırışlardan biri keçmişin siyasi qarşıdurma dilindən gələcəyə yönəlmiş əməkdaşlıq modelinə keçiddir. Bunun üçün hər iki cəmiyyətdə sülhə xidmət edən yanaşmaların gücləndirilməsi, ərazi iddialarından və revanşist ritorikadan uzaqlaşılması, qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması vacibdir. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, Ermənistanın müəyyən dairələrində diplomatik səfərə qarşı nümayiş etdirilən münasibət bu baxımdan arzuolunan istiqamətlə uzlaşmır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzura diplomatik səfərin özü isə bölgədə yaranmış yeni reallıqların beynəlxalq nümayəndələr tərəfindən yerində müşahidə olunması baxımından əhəmiyyətli hadisədir. Səfər həm Azərbaycanın həyata keçirdiyi bərpa-quruculuq siyasətinin təqdimatına, həm də xarici diplomatların bölgədəki vəziyyətlə birbaşa tanışlığına imkan verib. Ermənistanın müəyyən revanşist dairələrinin buna qarşı reaksiyası isə regionda sülh və normallaşmanın qarşısında yalnız siyasi deyil, eyni zamanda ictimai-ideoloji maneələrin də mövcud olduğunu göstərən amil kimi müzakirə olunur.
Davamlı sülh üçün əsas istiqamət keçmiş münaqişənin ritorikasını yenidən canlandırmaq deyil, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət, qarşılıqlı etimad və regional əməkdaşlıq prinsiplərini möhkəmləndirməkdir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda gedən quruculuq prosesinin beynəlxalq diplomatik nümayəndələr tərəfindən yerində izlənilməsi də məhz yeni dövrün reallıqlarının daha geniş şəkildə tanınmasına və bölgənin gələcəyinin sülh, inkişaf və əməkdaşlıq üzərində qurulmasına xidmət edən mühüm addımlardan biri kimi diqqət çəkir.
Ariz Məmmədov,
YAP Xətai fəalı
