Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi mürəkkəb tarixi-siyasi yol dövlətin gücünün yalnız hərbi imkanlarla ölçülmədiyini göstərən mühüm nümunələrdən biridir. Qarşıya qoyulmuş milli məqsədlərin reallaşdırılması üçün siyasi iradə, cəmiyyətin həmrəyliyi, dövlət institutlarının ardıcıl fəaliyyəti, diplomatik mövqenin qorunması və uzunmüddətli strategiyanın mövcudluğu da həlledici əhəmiyyət daşıyır. Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında Prezident, YAP Sədri İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər də məhz bu məqamı ön plana çıxarır. Dövlət başçısının vurğuladığı kimi, Azərbaycanın qətiyyəti, siyasi addımları və xalqın vahid mövqedə olması ölkəyə qarşı yönəlmiş müxtəlif təzyiqlərin və maneələrin dəf edilməsində mühüm rol oynayıb.
Azərbaycanın Zəfər tarixində 8 Noyabr və 20 Sentyabr tarixlərinin xüsusi yeri var. 8 Noyabr 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi ilə bağlı tarixi dönüşün rəmzinə çevrildiyi halda, 20 Sentyabr 2023-cü il Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpasını ifadə edən mühüm tarix kimi yadda qalıb. Rəsmi məlumatlara görə, 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində ölkənin bütün ərazisində qanunun aliliyi təmin olunub və dövlət suverenliyi tam bərpa edilib. 2024-cü ildən etibarən 20 Sentyabr Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunur.
Bu iki tarixi hadisəni bir-birindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. 2020-ci ilin Zəfəri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ yaratdı. 2023-cü ilin sentyabr hadisələri isə dövlətin öz ərazisində konstitusiya quruluşunu və tam suverenliyini təmin etməsi ilə həmin prosesin digər mühüm mərhələsini tamamladı. Beləliklə, Azərbaycanın müasir tarixində iki mühüm tarix vahid dövlətçilik xəttinin müxtəlif mərhələlərini ifadə edir.
Azərbaycanın bu mərhələyə gəlməsi asan olmayıb. Uzun illər ərzində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli ilə bağlı beynəlxalq vasitəçilik mexanizmləri fəaliyyət göstərsə də, işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası məsələsi öz həllini tapmamışdı. ATƏT-in Minsk qrupu 1992-ci ildə yaradılmışdı və uzun müddət danışıqlar prosesinin əsas platformalarından biri kimi çıxış edirdi. Azərbaycan rəhbərliyinin mövqeyinə görə isə bu format münaqişənin həllini sürətləndirmək əvəzinə uzun müddət status-kvonun saxlanmasına gətirib çıxarmışdı.
2020-ci ildə vəziyyət köklü şəkildə dəyişdi. 44 günlük müharibə Azərbaycan üçün yalnız hərbi qarşıdurma deyil, eyni zamanda uzun illər ərzində formalaşmış siyasi reallıqların dəyişdiyi mərhələ oldu. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra şəhər, kənd və strateji yüksəkliklər işğaldan azad edildi, noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi isə müharibənin gedişində mühüm dönüş yaratdı. Bu hadisələrdən sonra regionda yeni siyasi və təhlükəsizlik reallığı meydana gəldi.
Lakin 2020-ci il Zəfərindən sonra qarşıda yeni və mürəkkəb mərhələ dayanırdı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün böyük hissəsinin hərbi yolla bərpa edilməsinə baxmayaraq, Qarabağda separatçı qurum və qanunsuz silahlı birləşmələr mövcudluğunu davam etdirirdi. Azərbaycan tərəfi isə ölkənin bütün ərazisində suverenliyin təmin olunmasının vacibliyini ardıcıl şəkildə bəyan edirdi.
2023-cü ilin sentyabrında baş verən hadisələr məhz bu prosesin yeni mərhələsinə çevrildi. Prezident İlham Əliyevin 20 sentyabr 2023-cü il tarixli xalqa müraciətində antiterror tədbirlərinin başlanması və həmin tədbirlər nəticəsində Azərbaycanın suverenliyini bərpa etməsi vurğulanmışdı.
Sentyabrın 19-da başlayan antiterror tədbirləri 24 saatdan az müddətdə başa çatdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi səhifəsində yayılan məlumatlara görə, əməliyyatın məqsədləri arasında qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının ərazilərdən çıxarılması və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpa edilməsi dayanırdı.
Bu hadisənin siyasi əhəmiyyəti onun hərbi nəticələri qədər böyükdür. Çünki suverenlik yalnız xəritədə sərhədlərin müəyyənləşməsi deyil. Suverenlik dövlətin öz ərazisində qanunlarını tətbiq etmək, təhlükəsizliyi təmin etmək, idarəçilik həyata keçirmək və bütün vətəndaşları üçün vahid hüquqi məkan yaratmaq imkanını ifadə edir. Bu baxımdan 20 Sentyabr Azərbaycanın dövlətçilik tarixində xüsusi məna daşıyan tarixlərdən biridir.
Bütün bu proseslərdə xalqın vahid mövqeyi ayrıca diqqət çəkir. Müharibə şəraitində dövlətin qarşısında duran vəzifələrin həyata keçirilməsi üçün yalnız dövlət strukturlarının fəaliyyəti kifayət etmir. Cəmiyyətin mühüm məsələlər ətrafında həmrəyliyi də siyasi qərarların dayanıqlığını gücləndirən amillərdəndir. 2020-ci ildə Azərbaycanın müxtəlif təbəqələrini birləşdirən milli həmrəylik ölkənin müharibə dövründəki ictimai-siyasi mənzərəsində özünü aydın göstərdi.
Şəhidlərin xatirəsi isə bu Zəfər tarixinin ən ağır və müqəddəs tərəfidir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda həyatını itirən hər bir şəhidin xatirəsi dövlət və xalq üçün əbədi dəyər daşıyır. Vətən müharibəsində və 2023-cü ilin sentyabrında gedən döyüşlərdə şəhid olan hərbçilərin fədakarlığı Azərbaycanın tarixində xüsusi yer tutur.
Zəfərin digər mühüm tərəfi ondan ibarətdir ki, hərbi uğur sonrakı mərhələdə genişmiqyaslı quruculuq prosesinə çevrilib. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda şəhərlərin, kəndlərin, yolların, məktəblərin, xəstəxanaların və digər infrastrukturların yenidən qurulması Böyük Qayıdış prosesinin əsas istiqamətlərindən biridir. Dövlət suverenliyinin bərpası ilə yanaşı, həmin ərazilərin yenidən yaşayış məkanına çevrilməsi də Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələr sırasındadır.
Bu proses həm də Zəfərin yalnız keçmişlə bağlı olmadığını göstərir. Müharibənin başa çatması yeni həyatın qurulmasının başlanğıcıdır. Azad edilmiş ərazilərdə insanların doğma torpaqlarına qayıtması, iqtisadi fəaliyyətin bərpası, sosial infrastrukturun yaradılması və yeni şəhər mühitinin formalaşdırılması Azərbaycanın postmüharibə gündəminin əsas hissəsidir.
Azərbaycanın Zəfər tarixinin beynəlxalq əhəmiyyəti də bu kontekstdə qiymətləndirilə bilər. Qarabağ məsələsinin uzun müddət danışıqlar formatında qalmasından sonra 2020-ci ildə hərbi-siyasi reallığın dəyişməsi, 2023-cü ildə isə dövlət suverenliyinin bütün ərazi üzrə təmin olunması regionun gələcək siyasi düzəninə təsir edən hadisələrə çevrildi.
Bu tarix həm də dövlətin uzunmüddətli siyasətində ardıcıllığın əhəmiyyətini göstərir. Milli məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi, onların mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi, beynəlxalq müstəvidə mövqelərin müdafiəsi və daxildə ictimai həmrəyliyin qorunması bir-birini tamamlayan amillərdir.
Azərbaycanın bugünkü siyasi reallığı 1990-cı illərin əvvəlindəki vəziyyətdən köklü şəkildə fərqlənir. Ölkə öz ərazi bütövlüyünü və dövlət suverenliyini tam təmin etmiş, azad edilmiş ərazilərdə geniş quruculuq proqramlarına başlamış və regionda yeni əməkdaşlıq imkanlarının formalaşdığı mərhələyə daxil olmuşdur.
8 Noyabr və 20 Sentyabr tarixləri bu böyük yolun iki mühüm dayanacağıdır. Birincisi hərbi Zəfərin, ikincisi isə dövlət suverenliyinin tam bərpasının rəmzinə çevrilib. Hər iki tarix Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində xalqın iradəsi, ordunun gücü və dövlət siyasətinin ardıcıllığı ilə bağlı mühüm səhifələr kimi qalacaq.
Bu tarixlərin arxasında isə insan taleləri, şəhidlərin həyat yolu, qazilərin fədakarlığı, hərbçilərin qəhrəmanlığı və milyonlarla insanın illərlə yaşatdığı qayıdış arzusu dayanır. Ona görə də Zəfərin mahiyyəti yalnız əldə edilmiş nəticələrlə deyil, onun yaratdığı məsuliyyətlə də ölçülür. Suverenliyi qorumaq, azad edilmiş əraziləri inkişaf etdirmək, sülh və təhlükəsizliyi möhkəmləndirmək Azərbaycanın qarşıdakı dövr üçün əsas dövlətçilik vəzifələri sırasında qalır.
Ömər Bağırlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
