Tarix boyu xalqları bir-birinə bağlayan ən böyük qüvvələrdən biri ortaq yaddaş, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər olub. Zaman dəyişir, siyasi xəritələr yenilənir, beynəlxalq münasibətlər yeni mərhələlərdən keçir, lakin əsrlərin sınağından çıxmış mənəvi bağlar öz əhəmiyyətini qoruyur. Bu gün türk dünyasının qarşısında dayanan əsas məsələlərdən biri də məhz bu tarixi və mənəvi yaxınlığı müasir dövrün reallıqları ilə uzlaşdıraraq daha geniş əməkdaşlıq imkanlarına çevirməkdir. Türk Dövlətləri Təşkilatının getdikcə güclənən fəaliyyəti bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Müasir dünyanın siyasi və geosiyasi mənzərəsi sürətlə dəyişir. Müharibələr, qarşıdurmalar, enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi ilə bağlı yeni çağırışlar dövlətlər qarşısında daha sıx əməkdaşlıq və qarşılıqlı etimad zərurəti yaradır. Belə bir şəraitdə ortaq tarixə, dilə, mədəniyyətə və mənəvi dəyərlərə sahib xalqların birliyi yalnız tarixi yaxınlığın ifadəsi deyil, həm də müasir çağırışlara birgə cavab vermək imkanını formalaşdıran mühüm amildir.
Prezident İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxsləri ilə görüşündə səsləndirdiyi fikirlər təşkilatın bu gün hansı mərhələyə gəlib çatdığını və qarşısında hansı vəzifələrin dayandığını aydın şəkildə göstərir. Artıq TDT-ni yalnız siyasi dialoq aparılan bir platforma kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Təşkilatın gündəliyində beynəlxalq təhlükəsizlikdən enerjiyə, nəqliyyatdan iqtisadi və humanitar əməkdaşlığa, mədəniyyətdən gənclər siyasətinə qədər geniş məsələlər yer alır.
2009-cu ildə Naxçıvanda keçirilmiş tarixi Zirvə görüşündən başlayan əməkdaşlıq prosesi sonrakı illərdə daha da genişlənərək yeni məzmun qazanıb. Türk dövlətlərinin yerləşdiyi geniş coğrafiya Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm nəqliyyat və enerji yollarının üzərində yerləşir. Bu coğrafi mövqe TDT ölkələrinin həm öz aralarında, həm də daha geniş beynəlxalq məkanda iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı üçün mühüm imkanlar yaradır.
Bu mənzərədə Azərbaycanın mövqeyi xüsusilə diqqət çəkir. Ölkəmizin Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşməsi, enerji resurslarına malik olması və mühüm nəqliyyat layihələrində iştirakı onu türk dünyasının qərb və şərq istiqamətləri arasında mühüm bağlantı məkanına çevirir. Azərbaycan eyni zamanda Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının Xəzər vasitəsilə beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında iştirak edir. Beləliklə, ölkəmizin mövqeyi yalnız milli maraqlar baxımından deyil, bütövlükdə TDT məkanında enerji və nəqliyyat əməkdaşlığının inkişafı baxımından da diqqət çəkir.
Türk dünyasının birliyini yalnız siyasi və iqtisadi maraqlarla izah etmək mümkün deyil. Bu birliyin daha dərin, daha qədim və mənəvi əsasları var. Ortaq tarix, dil yaxınlığı, mədəniyyət, adət-ənənələr və mənəvi dəyərlər xalqlarımız arasında əsrlər boyu formalaşmış bağları bu gün də yaşadır. Prezident İlham Əliyevin “Türk dünyası bizim ailəmizdir və bizim başqa ailəmiz yoxdur” fikri də bu bağlılığın mahiyyətini ifadə edir.
Azərbaycanın TDT-yə üzv dövlətlərlə münasibətləri son illərdə müxtəlif istiqamətlərdə daha da genişlənib. Qarşılıqlı səfərlər, müttəfiqlik sənədləri, investisiya layihələri, enerji və nəqliyyat əməkdaşlığı bu əlaqələrin artıq yalnız tarixi və mənəvi yaxınlıqla məhdudlaşmadığını göstərir. Bu yaxınlıq konkret layihələr, qarşılıqlı fəaliyyət və dövlətlərarası münasibətlərin müxtəlif formaları ilə daha da möhkəmlənir.
Təbii ki, belə geniş əməkdaşlığın əsas şərtlərindən biri təhlükəsizlikdir. Çünki sabitlik olmayan yerdə davamlı inkişafdan, investisiyadan, yeni texnologiyalardan və sosial rifahdan danışmaq çətindir. Bu gün dünyanın müxtəlif bölgələrində davam edən müharibələr və qarşıdurmalar regional təhlükəsizlik məsələlərinə daha ciddi yanaşmağı zəruri edir.
Məhz buna görə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət qurumları arasında məlumat və təcrübə mübadiləsi, operativ əlaqələrin genişləndirilməsi, mümkün təhdidlərin vaxtında müəyyən edilməsi və qarşısının alınması ümumi təhlükəsizliyin təmin olunmasına xidmət edir.
Müasir dünyada təhlükəsizlik anlayışı da dəyişir. Təhdidlər yalnız hərbi və fiziki xarakter daşımır. İnformasiya məkanı və ictimai şüur da müxtəlif təsirlərin hədəfinə çevrilə bilir. Bu baxımdan ideoloji və informasiya təhlükəsizliyi məsələsi xüsusi aktuallıq daşıyır. Milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, ictimai həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi və gənc nəslin düzgün informasiya mühitində formalaşması dövlətlərin qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir.
Bu məsələdə gənclərin rolu xüsusilə böyükdür. Çünki türk dünyasının gələcək münasibətlərini məhz bu gün yetişən nəsil davam etdirəcək. Gənclərin müxtəlif ölkələrdən olan həmyaşıdları ilə ünsiyyət qurması, ortaq tarix və mədəniyyəti daha yaxından öyrənməsi, birgə forum və layihələrdə iştirak etməsi xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə şərait yaradır. TDT çərçivəsində gənclər təşkilatları arasında əlaqələrin genişləndirilməsi də bu baxımdan mühüm istiqamətlərdən biridir.
Türk dünyasının birliyindən danışarkən mədəniyyətin rolunu xüsusi vurğulamaq lazımdır. Çünki xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran yalnız siyasi sənədlər deyil, əsrlər boyu formalaşmış ortaq mənəvi yaddaşdır. Azərbaycan və Özbəkistan arasında Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai irsi üzərindən yaranan mənəvi yaxınlıq bunun gözəl nümunəsidir. Bakıda Əlişir Nəvainin, Daşkənddə isə Nizami Gəncəvinin abidələrinin ucaldılması iki xalqın ədəbi və mədəni irsinin bir-birinə bağlılığını nümayiş etdirir.
Bu abidələr sadəcə sənət nümunələri deyil. Onlar xalqlarımızın ortaq yaddaşını, qarşılıqlı hörmətini və mənəvi yaxınlığını yaşadan simvollardır. Mədəniyyətin gücü də məhz bundadır: o, nəsillər dəyişsə belə, xalqlar arasında qurulan mənəvi körpülərin qorunmasına xidmət edir.
Qazaxıstanın Qarabağın bərpasına göstərdiyi dəstək və Kurmanqazı adına İncəsənət Mərkəzində Qarabağdan olan gənclərin təhsil alması da türk dünyasında humanitar və mədəni əməkdaşlığın real nümunələrindəndir. Belə layihələr xalqlar arasında dostluq və qardaşlıq münasibətlərinin yalnız sözlə deyil, konkret addımlarla da ifadə olunduğunu göstərir.
Türk dünyasının ümumi əməkdaşlıq sistemində Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin də xüsusi yeri var. Bu münasibətlərin təməlində tarix, dil və mədəni yaxınlıqla yanaşı, siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik sahələrində formalaşmış geniş əməkdaşlıq dayanır. 2021-ci ildə Şuşada imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi isə iki ölkənin münasibətlərində müttəfiqlik mərhələsini rəsmiləşdirən mühüm sənəd kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bütün bunlar göstərir ki, türk dünyasının birliyi yalnız keçmişin ortaq xatirəsi deyil. Bu birlik bu gün siyasi münasibətlərdə, iqtisadi layihələrdə, nəqliyyat və enerji əlaqələrində, mədəni əməkdaşlıqda və insanlar arasında qurulan münasibətlərdə özünü göstərir. Əsas məsələ mövcud potensialdan səmərəli istifadə etməklə bu əlaqələri daha da inkişaf etdirməkdir.
Bu gün türk dövlətlərini birləşdirən yalnız keçmiş deyil, həm də gələcəyə dair ortaq maraqlardır. Tarixi yaddaş bizi bir-birimizə bağlayır, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər bizi yaxınlaşdırır, əməkdaşlıq isə bu bağlılığı daha da möhkəmləndirir. Türk dünyasının gücü də məhz bu vəhdətdə – tarixi yaddaşın, mənəvi birliyin və müasir əməkdaşlığın bir-birini tamamlamasında özünü göstərir.
Həcərxanım Vəliyeva,
YAP fəalı, Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı
