Prezident İlham Əliyevin yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibədə regionun təhlükəsizlik gündəliyinə dair ən diqqətçəkən məqamlardan biri Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının Zirvə Görüşündə səsləndirilən hərbi əməkdaşlıq təşəbbüsü oldu. Prezident İlham Əliyev açıq şəkildə təsdiqlədi ki, türk dövlətləri arasında hərbi əməkdaşlıq elementinin xüsusilə hiss olunması onun təklifidir. Bu etiraf təsadüfi deyil: Prezident İlham Əliyev müasir beynəlxalq münasibətlərdə yaranan yeni reallıqları əsas götürərək təhlükəsizlik konsepsiyasına fərqli prizmadan yanaşır və türk dövlətləri üçün həm rəmzi, həm praktik əhəmiyyəti olan birgə hərbi təlim ideyasını irəli sürür.
Müsahibədə jurnalistlərdən biri Prezident İlham Əliyevin Qəbələdəki çıxışında türk dövlətləri arasında hərbi əməkdaşlıq elementinin hiss olunduğunu vurğulayaraq soruşur ki, bu, Prezidentin təklifi idimi. Prezident İlham Əliyev qısa, lakin qəti cavab verir: “Bəli.” Bu “Bəli” təkcə bir sualın cavabı deyil, bütövlükdə Azərbaycanın təhlükəsizlik baxışının, geosiyasi müşahidəsinin və türk dünyasına ünvanladığı strateji mesajın təsdiqidir.
Prezident İlham Əliyev müsahibədə qeyd edir ki, bu məsələyə ilk dəfə toxunmur. O, daha əvvəl də zirvə görüşlərində bu mövzunu qaldırdığını bildirir. Prezident İlham Əliyevin əsas arqumenti ondan ibarətdir ki, dünyadakı proseslər elə istiqamətdə gedir ki, hər bir ölkə ilk növbədə öz hərbi potensialını gücləndirməli, təhlükəsizliyini möhkəmləndirməlidir. Prezident İlham Əliyev bu reallığı Yeni il təbrikində də ifadə etdiyini xatırladır və müasir dünyanın əsas prinsipini belə formalaşdırır: “Kim güclüdür, o da haqlıdır.” Dövlət başçısı bunun artıq demək olar ki, hər həftə müxtəlif bölgələrdə təsdiqləndiyini bildirir. Bu yanaşma Prezident İlham Əliyevin müasir beynəlxalq sistemə verdiyi qiymətin əsasını təşkil edir: hüquqi çərçivələrin zəiflədiyi dünyada güc, müttəfiqlik və qarşılıqlı dəstək həlledici faktorlara çevrilib.
Prezident İlham Əliyev Qəbələdəki zirvə görüşündə bu tezisdən daha da irəli gedərək təklif etdiyini deyir ki, bu il Azərbaycanda Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin birgə hərbi təlimləri keçirilsin. Prezident İlham Əliyevin fikrincə, buna ehtiyac var. O qeyd edir ki, Azərbaycan üzv ölkələrlə ikitərəfli formatda hərbi təlimlər keçirir, xüsusilə Türkiyə ilə daha çox, lakin digər ölkələrlə də. Bununla belə, Prezident İlham Əliyev birgə hərbi təlimlərin keçirilməsinin həm rəmzi mənaya malik olduğunu, həm də praktik baxımdan ehtiyac doğurduğunu bildirir.
Prezident İlham Əliyevin müsahibədə vurğuladığı əsas ideyalardan biri beynəlxalq hüququn faktiki olaraq işləməməsi barədə qənaətidir. O, bu fikri qəti şəkildə ifadə edir və bildirir ki, bugünkü dünyada beynəlxalq hüquq deyilən məsələ yoxdur, bunu hər kəs unutmamalıdır. Prezident İlham Əliyev hesab edir ki, artıq güc var, əməkdaşlıq var, müttəfiqlik var, qarşılıqlı dəstək var. Bu yanaşma dövlət başçısının türk dövlətlərini hərbi əməkdaşlığa dəvət etməsinin fəlsəfi dayağıdır. Çünki əgər beynəlxalq hüquq zəifdirsə, təhlükəsizlik yalnız güclü olmaq və güclü tərəfdaşlarla bir yerdə dayanmaqla təmin edilə bilər.
Prezident İlham Əliyev müsahibədə hərbi əməkdaşlıq təklifinin yanlış şərh oluna biləcəyini də nəzərə alır. O bildirir ki, bəzi insanlar bu təklifi hərbi təşkilat yaratmaq kimi yozurlar, lakin bu, tamamilə əsassızdır. Prezident İlham Əliyev vurğulayır ki, o, hərbi təşkilatın yaradılmasını təklif etmir. Sadəcə olaraq, türk dövlətləri enerji, nəqliyyat, ticarət, investisiya sahələrində əməkdaşlıq etdiyi kimi, təhlükəsizlik sahəsində də əməkdaşlıq etməlidir. Bu, Prezident İlham Əliyevin baxışında məntiqli və təbii addımdır, çünki təhlükəsizlik müasir dövrdə bütün ölkələr üçün bir nömrəli məsələdir.
Prezident İlham Əliyev həmçinin bu təklifin diplomatik kanallarla ötürüldüyünü bildirir. O qeyd edir ki, mesajlar müxtəlif diplomatik kanallarla göndərilir. Əgər ümumi razılıq olarsa, bu il təlimlərin baş tutacağını deyir. Dövlət başçısı eyni zamanda maraqlı bir siyasi mesaj verir: əgər təlim keçirilməzsə, jurnalistlərin sual verməli olacağını bildirir – “Kim bunu dəstəkləmədi?” Bu cümlə ilə Prezident İlham Əliyev həm təşəbbüsün ciddi olduğunu göstərir, həm də türk dövlətləri arasında əməkdaşlıqdan yayınan tərəflərin ictimaiyyət qarşısında sual altında qala biləcəyini mesaj verir.
Prezident İlham Əliyev hərbi güclənmənin zərurətini izah edərkən, Azərbaycanın davranış modelini də misal kimi təqdim edir. Dövlət başçısı bildirir ki, Azərbaycan 2020-ci ildə, 2023-cü ildə və həmin illər arasında baş verən hadisələrdə güc tətbiq edərək Ermənistana layiq cavab verə bilərdi. O, açıq şəkildə qeyd edir ki, Azərbaycan Ermənistanın şəhərlərini Ağdamın vəziyyətinə qoya bilərdi və “heç kim bizi dayandıra bilməzdi.” Lakin Prezident İlham Əliyev vurğulayır ki, Azərbaycan bunu etmədi. Bunun səbəbini iki əsas amillə izah edir: birincisi, bu nahaq iş olardı; ikincisi, dövlət başçısı müharibənin gec-tez dayanmalı olduğunu və bunu güclü tərəfin dayandırmalı olduğunu bilirdi. Bu yanaşma Prezident İlham Əliyevin “böyüklüyümüz, müdrikliyimiz, məsuliyyətimiz” fikrinin mahiyyətini izah edir: güclü olmaq imkanını qanunsuz və ədalətsiz davranışa çevirməmək, gücü məsuliyyətlə idarə etmək.
Prezident İlham Əliyev müsahibədə ABŞ Prezidenti Trampın müşaviri Vitkofun sözlərini də xatırladır: Ağ Evdə Prezident Trampın Prezident İlham Əliyevdən “Niyə siz dayandınız? Siz güclüydünüz” sualını soruşduğu qeyd olunur. Prezident İlham Əliyev bununla göstərir ki, Azərbaycanın müharibəni dayandırması beynəlxalq səviyyədə də diqqət çəkib və gücün idarə olunması baxımından strateji qərar kimi qəbul olunub.
Dövlət başçısı daha sonra vurğulayır ki, hərbi gücün olmalıdır ki, heç kim sənə xor baxmasın, heç kim sənə ziyan vurmasın, hətta heç kim düşünməsin ki, sənə ziyan vura bilər və bunun cavabını ödəməyəcək. Prezident İlham Əliyev bu kontekstdə bildirir ki, Azərbaycan gücünü artırır, o cümlədən hərbi gücünü artırır. O qeyd edir ki, Azərbaycan Türkiyə ilə rəsmi müttəfiqlik formatında əməkdaşlıq edir, o cümlədən hərbi müttəfiqlik və bir-birinə hərbi yardım çərçivəsində.
Bu məqam Prezident İlham Əliyevin türk dövlətlərini hərbi əməkdaşlığa çağırmasının əsasını daha da gücləndirir: əgər Azərbaycan Türkiyə ilə müttəfiqlik əsasında əməkdaşlıq edirsə, “ailəmiz olan türk dövlətləri” də bu istiqamətdə əməkdaşlığa başlamalıdır. Prezident İlham Əliyev bunu təklif etməklə həm türk dünyasının birliyini möhkəmləndirmək, həm də təhlükəsizlik baxımından real bacarıq və koordinasiya imkanlarını artırmaq məqsədi güdür.
Nəticə etibarilə, Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində türk dövlətləri arasında birgə hərbi təlim təşəbbüsü təkcə bir təklif deyil; bu, müasir dünyada güc balansının dəyişdiyi, beynəlxalq hüququn zəiflədiyi bir dövrdə türk dövlətlərinin təhlükəsizlik konsepsiyasını yenidən düşünməyə çağırışdır. Prezident İlham Əliyev bu çağırışı həm praqmatik arqumentlərlə, həm də Azərbaycanın öz təcrübəsi ilə əsaslandırır və təhlükəsizlik məsələsinin artıq bütün ölkələr üçün prioritet olduğunu xüsusi vurğulayır.
Mirələm Calalov,
YAP “Bakıxanov prospekti 42” (RTTTYM PHŞ) üzrə ərazi partiya təşkilatıının sədri, “Respublika Təcili və Təxirəsalınmaz Tibbi Yardım Mərkəzi” PHŞ-in direktoru
