Tarixi irsin siyasi məqsədlərlə birtərəfli təqdimolunması regionda sülh və qarşılıqlı etimadınformalaşmasına mane olan amillərdən biridir. Ermənistanın bəzi siyasi və ictimai dairələrindəAzərbaycan ərazisində yerləşən Gəncəsər və Xudavəngkimi tarixi abidələrin yalnız erməni irsi kontekstindətəqdim edilməsi, eyni zamanda indiki Ermənistanərazisində Azərbaycan xalqına məxsus tarixi-mədəniirsin mövcudluğunun inkar edilməsi ziddiyyətliyanaşma kimi qiymətləndirilir.
Tarixə obyektiv münasibət hər hansı xalqın mədəniirsini inkar etməyi deyil, müxtəlif xalqların regionuntarixindəki rolunu araşdırmağı və faktları olduğu kimitəqdim etməyi tələb edir. Cənubi Qafqaz əsrlər boyumüxtəlif xalqların, mədəniyyətlərin və dini icmalarınqarşılıqlı əlaqədə olduğu məkan olub. Bu mürəkkəbtarixi prosesləri yalnız bir etnosun mövcudluğuüzərindən izah etmək elmi yanaşmanın imkanlarınıməhdudlaşdırır.
Azərbaycan tərəfinin diqqət çəkdiyi məsələlərdən biridə məhz tarixi-mədəni irsə münasibətdə ikilistandartların yolverilməzliyidir. Əgər bir tərəfAzərbaycanın suveren ərazisindəki müəyyən abidələriöz tarixi irsi kimi təqdim edirsə, digər tərəfdənErmənistan ərazisində tarixən mövcud olmuşAzərbaycan və müsəlman irsinin araşdırılmasına vətanınmasına münasibət də eyni obyektivlikprinsiplərinə əsaslanmalıdır.
Bu baxımdan məsələ yalnız ayrı-ayrı abidələrinmənsubiyyəti ilə məhdudlaşmır. Söhbət tarixəmünasibətdə ümumi yanaşmadan gedir. Bir ərazidəyaşamış icmanın mədəni izlərinin tanınması, digərərazidə yaşamış toplumun izlərinin isə sistemli şəkildəinkar edilməsi tarixə obyektiv yanaşma prinsipinəuyğun deyil.
Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqının tarixənyaşaması ilə bağlı müxtəlif tarixi mənbələrdə, xəritələrdə, toponimlərdə, qəbiristanlıqlarda, məscidlərdə və digər maddi-mədəni irs nümunələrindəməlumatların mövcudluğu Azərbaycan tərəfinin irəlisürdüyü arqumentlərin əsas istiqamətlərindən biridir. Bu irsin taleyi ilə bağlı məsələlərin beynəlxalqsəviyyədə obyektiv şəkildə araşdırılması və tarixifaktların siyasiləşdirilmədən öyrənilməsi mühüməhəmiyyət daşıyır.
Tarixi irsin etnik mənsubiyyət üzərindənsiyasiləşdirilməsi xüsusilə təhlükəlidir. Çünki beləyanaşma cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı inamı zəiflədir, keçmiş münaqişənin yaratdığı stereotipləri gücləndirirvə gələcəyə yönəlmiş əməkdaşlıq imkanlarınıməhdudlaşdırır. Tarix xalqlar arasında qarşıdurmanıdərinləşdirən vasitəyə deyil, regionun çoxqatlıkeçmişini anlamağa imkan verən elmi mənbəyəçevrilməlidir.
Bu kontekstdə “Azərbaycan ərazisində tarixənermənilər yaşayıb, lakin indiki Ermənistan ərazisindəazərbaycanlılar yaşamayıb” formasında təqdim edilənbirtərəfli yanaşma ciddi şəkildə müzakirə edilməlidir. Tarixi hadisələrin yalnız bir etnik qrupun mövcudluğuəsasında izah edilməsi regionun mürəkkəb demoqrafikvə mədəni tarixini tam əks etdirmir.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, hər bir xalqın tarixi vəmədəni irsinə hörmət göstərilməsi universal prinsipolmalıdır. Bu prinsipə əsasən, Azərbaycanın Qarabağvə Şərqi Zəngəzur ərazilərindəki erməni dini vəmədəni irsi də, Ermənistan ərazisindəki Azərbaycanirsi də obyektiv araşdırılmalı, qorunmalı və siyasimanipulyasiyalardan uzaq tutulmalıdır.
Məhz bu yanaşma tarixi irsin gələcək nəsillərəçatdırılması baxımından daha sağlam əsas yaradır. Hərhansı xalqın mədəni irsinin tanınması digər xalqınirsinin inkarına çevrilməməlidir. Əksinə, müxtəlifmədəni təbəqələrin qorunması Cənubi Qafqazın zəngintarixinin daha dolğun şəkildə öyrənilməsinə imkanverə bilər.
Tarixin saxtalaşdırılması və etnik mənsubiyyətüzərindən seçici təqdimat regionda qarşılıqlı etimadınyaranmasına ciddi maneə yaradır. Buna görə də tariximəsələlərə münasibətdə elmi obyektivlik, mənbələrəəsaslanmaq, bütün icmaların irsinə hörmət və ikilistandartlardan imtina əsas prinsiplər olmalıdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla bağlı müzakirələrdə də, Ermənistan ərazisindəki Azərbaycan irsi məsələsindədə eyni obyektiv meyarların tətbiqi tarixi həqiqətlərindaha düzgün öyrənilməsinə xidmət edə bilər.
Ömər Bağırlı,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
