Beynəlxalq siyasətdə dövlətlərin qarşılaşdığıproblemlərə münasibətin necə müəyyənləşdirilməsiböyük əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif regionlarda başverən münaqişələr zamanı eyni hüquqi prinsiplərinfərqli şəkildə şərh edilməsi və tətbiq olunması “ikilistandartlar” anlayışının meydana çıxmasına səbəb olur. Bu məsələ xüsusilə ərazi bütövlüyü və suverenlikləbağlı mübahisələrdə daha aydın görünür.
Beynəlxalq hüquq dövlətlərin hüquqi baxımdanbərabərliyini əsas prinsiplərdən biri kimi qəbul edir. ATƏT-in Helsinki prinsipləri arasında suverenbərabərlik, dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət, sərhədlərin toxunulmazlığı, güc tətbiqindən çəkinməkvə mübahisələrin sülh yolu ilə həlli yer alır. Buprinsiplərin ardıcıl tətbiqi beynəlxalq təhlükəsizliyinmühüm dayaqlarından hesab olunur.
Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin tarixi buməsələnin praktiki tərəfini araşdırmaq üçün konkretnümunədir. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasımünaqişə ilə bağlı 822, 853, 874 və 884 saylıqətnamələr qəbul etmişdi. BMT-nin hüquqimateriallarında həmin qətnamələrin Azərbaycanınərazi bütövlüyünə hörmət, beynəlxalq sərhədlərintoxunulmazlığı və ərazilərin güc yolu ilə əldəedilməsinin yolverilməzliyi prinsiplərini təsdiqlədiyigöstərilir.
Bu qətnamələrdən birincisi olan 822 saylı sənəddəKəlbəcər rayonundan və digər yeni işğal edilmişAzərbaycan ərazilərindən işğalçı qüvvələrin dərhalçıxarılması tələb olunmuşdu. Qətnamədə tərəflərindanışıqları bərpa etməsi və sülh yolu ilə həllə maneolacaq addımlardan çəkinməsi də qeyd edilirdi.
853 saylı qətnamə Ağdam rayonunun ələ keçirilməsinipisləyir və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin dərhalvə tam çıxarılmasını tələb edirdi. Sənəddə həmçininmünaqişənin siyasi həlli üçün danışıqların davametdirilməsi və məcburi köçkünlərin öz evlərinəqayıtmasına imkan yaradılması məsələsi dəvurğulanırdı.
884 saylı qətnamədə isə Zəngilan və Horadizistiqamətində hərbi əməliyyatlarla bağlı narahatlıqifadə edilmiş, işğalçı qüvvələrin həmin ərazilərdən vədigər yeni işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarındançıxarılması tələb olunmuşdu. Sənəd tərəfləri atəşkəsimöhkəmləndirməyə və danışıqları bərpa etməyəçağırırdı.
Burada diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, beynəlxalq təşkilatların qəbul etdiyi sənədlərlə onlarınfaktiki icrası arasında uzun müddət fərq mövcud olub. Hüquqi qərarların qəbul edilməsi beynəlxalqmexanizmlərin fəaliyyətinin yalnız bir mərhələsidir. Növbəti və daha mühüm mərhələ həmin qərarlarınyerinə yetirilməsidir. Qərarların icrası müxtəlifsəbəblərlə uzun müddət təmin edilmədikdə beynəlxalqinstitutların effektivliyi və qərarların real təsir gücübarədə suallar yaranır.
ATƏT-in sənədlərində də beynəlxalq hüquq və təşkilatprinsiplərinin istisnasız şəkildə həyata keçirilməsininəhəmiyyəti vurğulanıb. Təşkilatın iştirakçı dövlətləriHelsinki prinsiplərinə münasibətdə “istisna, ikilistandart və coğrafi üstünlük” olmadan öhdəliklərəhörmət edilməsinin vacibliyini qeyd ediblər.
Bu yanaşma mühüm bir məqamı ortaya qoyur: beynəlxalq hüququn gücü onun bütün dövlətlər üçüneyni hüquqi çərçivə yaratmasından asılıdır. Əgər birdövlətin sərhədlərinin toxunulmazlığı prinsipinə ciddiyanaşılırsa, eyni prinsip digər dövlət üçün də eynişəkildə qorunmalıdır. Ərazi bütövlüyü bir vəziyyətdəəsas hüquqi norma hesab edilirsə, başqa vəziyyətdəsiyasi səbəblərlə kənara qoyulmamalıdır.
Münaqişələrin həlli prosesində yalnız hüquqisənədlərin deyil, siyasi iradənin də mühüm rolu var. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ilə bağlı 2010-cu ildə verilmiş birgə bəyanatda tərəflərin beynəlxalqhüquq normaları, BMT Nizamnaməsi və HelsinkiYekun Aktının prinsipləri əsasında yekun razılaşmayanail olmaq öhdəliyi vurğulanmışdı.
Bu tarixi təcrübə göstərir ki, beynəlxalqmünasibətlərdə davamlı sülhün formalaşması üçünvahid hüquqi meyarların qorunması vacibdir. Dövlətlərin siyasi çəkisindən, iqtisadi imkanlarındanvə ya yerləşdiyi coğrafiyadan asılı olmayaraq, beynəlxalq hüququn fundamental prinsipləri eyniməzmun daşımalıdır.
“İkili standartlar” müzakirəsinin əsas mahiyyəti dəməhz buradadır. Söhbət hansısa dövlətə üstünlükverilməsindən deyil, beynəlxalq hüququn universalxarakterinin qorunmasından gedir. Dövlətlərinsuverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət, güctətbiqindən çəkinmək, mübahisələrin danışıqlar yoluilə həlli və qəbul olunmuş qərarların icrası beynəlxalqtəhlükəsizliyin əsas şərtlərindəndir.
Azərbaycanın münaqişə təcrübəsi fonunda buməsələlər xüsusi aktuallıq qazanır. BMT TəhlükəsizlikŞurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələrbeynəlxalq hüquqi mövqenin mühüm hissəsini ortayaqoysa da, onların uzun müddət tam icra edilməməsibeynəlxalq qərarların effektivliyi məsələsini gündəmdəsaxladı. Buna görə gələcək beynəlxalq münasibətlərsistemində əsas məqsədlərdən biri hüquqi prinsiplərinsiyasi şəraitdən asılı olmayaraq ardıcıl tətbiq edilməsiolmalıdır.
Beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyinmöhkəmləndirilməsi üçün dövlətlərə münasibətdəvahid yanaşmanın formalaşdırılması yalnız ayrı-ayrımünaqişələrin həlli baxımından deyil, bütövlükdəbeynəlxalq sistemə inamın qorunması baxımından daəhəmiyyətlidir. Universal qaydaların işlədiyi, qəbuledilmiş qərarların icra olunduğu və bütün dövlətlərinsuverenliyinə eyni səviyyədə hörmət göstərildiyisistem daha dayanıqlı beynəlxalq münasibətlər üçünhüquqi zəmin yaradır.
Təranə Paşayeva ,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı
