Bəzi qələbələr yalnız hərbi nəticələrlə ölçülmür. Onların arxasında illərlə davam edən mübarizə, ağır itkilər, insanların gözləntiləri və böyük fədakarlıqlar dayanır. Azərbaycan xalqının Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı yaşadığı tarix də məhz belə bir yolun nəticəsidir. Bu yolun ən ağır yükünü isə Vətənin müdafiəsi uğrunda həyatını itirən şəhidlərimiz daşıyıblar.
Birinci Qarabağ və İkinci Qarabağ müharibələrinin şəhidləri Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında xüsusi yer tutur. Onların xatirəsi təkcə ailələri və yaxınları üçün deyil, bütün xalq üçün əhəmiyyətlidir. Prezident İlham Əliyevin “Birinci Qarabağ və İkinci Qarabağ müharibələrinin şəhidləri bizim qəlbimizdə əbədi yaşayacaq” fikri də məhz bu ümummilli yaddaşı ifadə edir.
Qarabağ münaqişəsinin ilk illəri Azərbaycan üçün ağır sınaqlardan ibarət idi. Müharibənin yaratdığı dağıntılar, insan itkiləri, yaşayış məntəqələrinin işğalı və məcburi köçkünlük yüz minlərlə insanın həyatını dəyişdirdi. Bir çox ailə doğma evini tərk edərək Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşdı. Bununla yanaşı, şəhid ailələri öz doğmalarının itkisi ilə üzləşdi.
Həmin illərdə Azərbaycan xalqının qarşısında duran əsas məsələlərdən biri dövlətin hərbi və siyasi imkanlarının gücləndirilməsi idi. Qarabağ məsələsinin həlli istiqamətində müxtəlif diplomatik təşəbbüslər həyata keçirildi. Paralel olaraq Azərbaycan Ordusunun modernləşdirilməsi və peşəkarlığının artırılması istiqamətində işlər aparıldı.
Ordunun gücləndirilməsi uzunmüddətli proses tələb edirdi. Müasir silah sistemlərinin alınması, hərbi qulluqçuların hazırlığı, yeni hərbi texnologiyaların mənimsənilməsi və müxtəlif ölkələrlə hərbi əməkdaşlıq Azərbaycanın müdafiə qabiliyyətinin inkişafında mühüm rol oynadı.
2020-ci ilin sentyabrında başlayan müharibə isə Azərbaycanın hərbi imkanlarının real sınağına çevrildi. 44 gün ərzində Azərbaycan Ordusu bir sıra strateji yüksəklikləri, yaşayış məntəqələrini və şəhərləri nəzarətə götürdü. Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi müharibənin gedişində mühüm hadisələrdən biri oldu.
Hər bir hərbi əməliyyatın arxasında konkret insanların fəaliyyəti dayanır. Əsgər səngərdə, zabit komandanlıq məntəqəsində, hərbi həkim hospitalda, təminat bölməsinin əməkdaşı arxa cəbhədə öz vəzifəsini yerinə yetirirdi. Bu ümumi fəaliyyətin ən ağır nəticəsi isə şəhidlərin verilməsi oldu.
Şəhid olan hərbçilər arasında həyatının müxtəlif mərhələlərində olan insanlar vardı. Bəziləri ailəli idi, bəziləri gənc yaşda idi, bəziləri isə uzun illər hərbi xidmət keçmiş peşəkar zabitlər idi. Onların fərqli həyat hekayələri eyni tarixi məqamda birləşdi.
Bu insanların xatirəsi ailələrinin gündəlik həyatında da yaşayır. Şəhidin övladı onun şəkillərinə baxaraq atasını tanıyır, ailə üzvləri onunla bağlı xatirələri qoruyur, dostları və döyüş yoldaşları keçmiş günləri yada salırlar. Belə şəxsi xatirələr bütövlükdə milli yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Prezident İlham Əliyevin şəhidlərə münasibətdə ifadə etdiyi “Biz bu Qələbəyə görə onlara borcluyuq” fikri bu mənəvi məsuliyyətin mahiyyətini göstərir. Qələbənin əldə olunmasında həyatını itirənlərin xidmətinin xüsusi yer tutması onların xatirəsinin qorunmasını daha da vacib edir.
Şəhidlərə olan borc ilk növbədə onların ailələrinə münasibətdə özünü göstərir. Dövlət tərəfindən şəhid ailələrinin sosial təminatının gücləndirilməsi, mənzil məsələlərinin həlli, müxtəlif sosial proqramların həyata keçirilməsi və onların gündəlik problemlərinə diqqət göstərilməsi bu istiqamətdə mühüm tədbirlərdəndir.
Eyni zamanda qazilərin və müharibə iştirakçılarının sosial müdafiəsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yaralanmış hərbçilərin müalicəsi və reabilitasiyası uzunmüddətli proses ola bilər. Bəzi hallarda insanın əvvəlki həyat tərzinə qayıtması üçün tibbi müdaxilələrlə yanaşı, xüsusi reabilitasiya proqramları, psixoloji dəstək və yeni həyat şəraitinə uyğunlaşma imkanları tələb olunur.
Prezidentin “Allah bütün yaralı hərbçilərimizə şəfa versin” sözləri də bu insanların taleyinə dövlət səviyyəsində göstərilən diqqətin ifadəsidir. Dövlət başçısının onların normal həyata qaytarılması üçün bütün imkanlardan istifadə ediləcəyini bildirməsi yaralı hərbçilərin müharibədən sonrakı həyatının da diqqət mərkəzində saxlanıldığını göstərir.
Bu yanaşma mühüm bir həqiqəti ortaya qoyur: müharibə atəşkəslə başa çatsa da, onun insan həyatına təsiri dərhal sona çatmır. Yaralananların müalicəsi, şəhid ailələrinin yeni həyata uyğunlaşması və müharibədən zərər çəkmiş insanların sosial problemlərinin həlli uzunmüddətli prosesdir.
Qarabağ Zəfərindən sonra qarşıda yeni vəzifələr meydana çıxdı. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin minalardan təmizlənməsi, dağıdılmış infrastrukturların yenilənməsi və yaşayış məntəqələrinin bərpası genişmiqyaslı işlər tələb edir. Bununla yanaşı, keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə öz doğma yurdlarına qayıtması üçün şərait yaradılır.
Qayıdış prosesi Qarabağ tarixində xüsusi mərhələdir. İllər əvvəl doğma evlərini tərk etmiş insanların yenidən həmin torpaqlarda məskunlaşması yalnız sosial hadisə deyil. Bu proses həm də insanların öz doğma yerləri ilə əlaqələrinin bərpa olunması deməkdir.
Yeni yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, xəstəxanaların və digər sosial obyektlərin inşası qayıdan insanların normal həyat şəraitinin təmin edilməsinə yönəlib. Yol və enerji infrastrukturunun yaradılması isə bölgənin iqtisadi və sosial inkişafı üçün baza formalaşdırır.
Şəhidlərin xatirəsi bu yeni quruculuq mərhələsində də öz əhəmiyyətini qoruyur. Azad edilmiş ərazilərdə onların adına xatirə lö
Fidan Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının məsləhətçisi
