Azərbaycanın müasir siyasi tarixində elə mərhələlər var ki, onların əhəmiyyətini yalnız həmin dövrün hadisələri ilə məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis qurultayının keçirilməsi də belə mühüm hadisələrdən biridir. Ölkənin ağır siyasi, sosial və iqtisadi böhran yaşadığı bir vaxtda meydana çıxan yeni siyasi təşkilat cəmiyyətdə mövcud olan dəyişiklik ehtiyacının ifadəsinə çevrildi. Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında səsləndirdiyi fikirlərdə də partiyanın yaranması Azərbaycanın sonrakı siyasi uğurlarına aparan yolun başlanğıcı kimi xarakterizə olunur.
Həmin dövrün Azərbaycanı son dərəcə mürəkkəb mənzərə ilə üz-üzə idi. Müstəqilliyin bərpasından sonra dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, yeni siyasi və iqtisadi sistemin qurulması, təhlükəsizliyin təmin olunması kimi mühüm vəzifələr qarşıda dayanırdı. Eyni zamanda, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin genişlənməsi ölkənin ərazi bütövlüyünü ciddi təhlükə qarşısında qoymuşdu. Bir tərəfdən torpaqların işğalı davam edir, digər tərəfdən ölkə daxilində siyasi qeyri-sabitlik dərinləşirdi.
Belə bir şəraitdə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində dövlətin gələcəyi ilə bağlı narahatlıq artırdı. İnsanlar ölkənin idarə olunmasında sabitlik, siyasi məsuliyyət, dövlətçilik düşüncəsi və milli maraqların qorunmasını təmin edə biləcək yeni siyasi yanaşmaya ehtiyac duyurdular. Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması məhz belə ictimai-siyasi tələbin meydana çıxdığı bir dövrə təsadüf etdi.
Partiyanın təsis qurultayının Naxçıvanda keçirilməsi də xüsusi tarixi məna daşıyırdı. O vaxt Naxçıvan mürəkkəb vəziyyətdə olsa da, burada Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında dövlətçilik və idarəçilik baxımından fərqli bir siyasi xətt formalaşmışdı. Naxçıvan Azərbaycanın ümumi siyasi həyatında xüsusi çəkisi olan məkana çevrilmişdi. Ulu Öndərin siyasi fəaliyyəti burada cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini bir araya gətirən əsas amillərdən biri idi.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması yalnız yeni siyasi təşkilatın təsis edilməsi deyildi. Bu hadisə həm də Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı fərqli siyasi baxışın ortaya çıxması idi. Partiyanın təsisçiləri və tərəfdarları ölkənin qarşılaşdığı problemlərin həllində dövlətçilik, milli birlik və siyasi sabitlik prinsiplərinin əsas götürülməsini vacib hesab edirdilər.
1992-ci ilin noyabrında keçirilmiş təsis qurultayı belə bir siyasi mərhələnin başlanğıcını qoydu. Ulu Öndər Heydər Əliyevin ətrafında birləşən insanlar həmin dövrün çətinlikləri qarşısında siyasi məsuliyyət göstərərək ölkənin gələcəyi ilə bağlı mövqelərini ortaya qoydular. Bu baxımdan YAP-ın yaranması cəmiyyətdə mövcud olan siyasi axtarışların nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Həmin illərdə Azərbaycanın üzləşdiyi ən böyük problemlərdən biri ərazi bütövlüyünün pozulması idi. Qarabağda nəzarətin tədricən itirilməsi, ardınca Şuşa və Laçının işğalı ölkənin təhlükəsizlik vəziyyətini daha da ağırlaşdırmışdı. 1992-ci ilin mayında Şuşa və Laçının işğalı Qarabağ münaqişəsində ciddi dönüş yaratdı. Bu hadisələrdən sonra Azərbaycanın hərbi və strateji vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdi.
1993-cü ilin aprelində Kəlbəcərin işğalı isə münaqişənin coğrafiyasını daha da genişləndirdi. Kəlbəcərin Ermənistanla keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti arasında yerləşməsi onun strateji əhəmiyyətini artırırdı. Bu rayonun işğalı ilə Ermənistanla Qarabağdakı separatçı qüvvələr arasında daha geniş quru bağlantısı yarandı və Azərbaycanın təhlükəsizlik vəziyyəti ağırlaşdı.
Bütün bunlar ölkə daxilində siyasi idarəçiliyin möhkəmləndirilməsinin nə qədər vacib olduğunu göstərirdi. Dövlətin ərazi bütövlüyünü qorumaq, ordunun döyüş qabiliyyətini artırmaq, iqtisadi sabitliyi təmin etmək və cəmiyyətdə siyasi həmrəyliyi formalaşdırmaq üçün ilk növbədə effektiv idarəçilik sistemi tələb olunurdu.
1993-cü ilin yayında Azərbaycanda siyasi böhran daha da dərinləşdi. Nəticədə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə ölkənin inkişaf istiqamətində yeni mərhələ başlandı. Ulu Öndərin hakimiyyətə qayıdışından sonra dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, siyasi sabitliyin yaradılması, qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması və iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi istiqamətində mühüm addımlar atıldı.
Bu mərhələ sonrakı illərdə Azərbaycanın dövlət quruculuğu prosesinə ciddi təsir göstərdi. Ölkə daxilində sabitliyin təmin olunması xarici siyasətin daha ardıcıl aparılmasına, iqtisadi imkanların genişləndirilməsinə və müdafiə potensialının gücləndirilməsinə şərait yaratdı.
YAP-ın siyasi tarixində də 1993-cü ildən sonrakı dövr mühüm mərhələdir. Partiya hakim siyasi qüvvəyə çevrildikdən sonra dövlət siyasətinin həyata keçirilməsində fəallarının iştirakı genişləndi. Yeni Azərbaycan Partiyasının təşkilati strukturları ölkənin müxtəlif bölgələrində formalaşdı və partiya Azərbaycan siyasi sistemində uzunmüddətli fəaliyyət göstərən əsas siyasi təşkilatlardan birinə çevrildi.
Bu prosesin başlanğıc nöqtəsində isə 1992-ci ilin Naxçıvan qurultayı dayanırdı. Ona görə də YAP-ın təsis qurultayının əhəmiyyəti yalnız partiya tarixinin başlanğıcı kimi deyil, Azərbaycanın sonrakı siyasi inkişafının mühüm mərhələlərindən biri kimi də nəzərdən keçirilir.
Azərbaycanın sonrakı illərdə əldə etdiyi iqtisadi nəticələr də ölkədə siyasi sabitliyin və dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi ilə paralel şəkildə formalaşdı. Neft strategiyasının həyata keçirilməsi, xarici investisiyaların cəlb edilməsi, infrastruktur layihələrinin genişləndirilməsi və sosial proqramların icrası ölkənin iqtisadi imkanlarını artırdı.
İqtisadi gücün artması dövlətin müdafiə imkanlarının genişləndirilməsi üçün də yeni resurslar yaratdı. Azərbaycan Ordusunun maddi-texniki bazası yeniləndi, hərbi qulluqçuların hazırlığına diqqət artırıldı, müasir silah və texnikanın alınması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. Sonrakı illərdə ordunun güclənməsi Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.
2016-cı ilin Aprel döyüşləri və 2020-ci ilin Vətən müharibəsi Azərbaycanın hərbi potensialının formalaşmasının nəticələrini göstərən hadisələr oldu. 2020-ci ildə 44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin əhəmiyyətli hissəsini işğaldan azad etdi. 8 noyabrda Şuşanın azad edilməsi müharibənin gedişində mühüm dönüş yaratdı.
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpa olunması isə bu tarixi prosesin daha bir mühüm mərhələsi oldu. Beləliklə, 1990-cı illərin əvvəllərində ağır itkilərlə üzləşən Azərbaycan sonrakı onilliklər ərzində öz dövlətçilik və müdafiə imkanlarını gücləndirərək ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasına nail oldu.
Bu baxımdan YAP-ın təsis qurultayını Azərbaycanın sonrakı siyasi tarixindən ayırmaq mümkün deyil. Partiyanın yaranması ilə ölkənin gələcəyi haqqında yeni siyasi düşüncənin formalaşması arasında əlaqə qurmaq mümkündür. Həmin dövrdə dövlətin taleyi ilə bağlı narahatlıq keçirən insanların bir siyasi platforma ətrafında birləşməsi Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm hadisə idi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi irsi və dövlətçilik baxışları da sonrakı mərhələdə Azərbaycan siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi təqdim edildi. Dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi, milli maraqların qorunması, iqtisadi inkişaf və təhlükəsizlik məsələləri siyasi kursun əsas komponentləri sırasında yer aldı.
Bu gün YAP-ın təsis qurultayına nəzər salarkən həmin hadisəni Azərbaycanın müasir siyasi tarixinin mühüm başlanğıc nöqtələrindən biri kimi qiymətləndirmək mümkündür. 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda keçirilən qurultay ölkənin ağır böhran içində olduğu bir vaxtda siyasi təşkilatlanmanın yeni mərhələsinə yol açdı.
Sonrakı illərin hadisələri isə göstərdi ki, siyasi sabitlik və dövlətçilik institutlarının möhkəmləndirilməsi ölkənin strateji məqsədlərinin həyata keçirilməsi üçün mühüm zəmin yarada bilər. Azərbaycanın 2020-ci ildə ərazi bütövlüyünün bərpası və 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam təmin olunması həmin uzun yolun ən mühüm nəticələrindən oldu.
Bu gün YAP-ın yaranmasının 1992-ci ildə hansı şəraitdə baş verdiyini xatırlamaq həm də Azərbaycanın keçdiyi yolu daha düzgün anlamağa imkan verir. O dövrün siyasi böhranı ilə bugünkü dövlətçilik imkanları arasında böyük fərq var. Bu fərqi yaradan amillər sırasında siyasi sabitlik, iqtisadi inkişaf, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, hərbi potensialın artırılması və uzunmüddətli strategiya xüsusi yer tutur.
Naxçıvanda keçirilən təsis qurultayı belə bir siyasi yolun başlanğıcı kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus yer tutur. Həmin qurultayda formalaşan siyasi təşkilatlanma sonrakı illərdə ölkənin ictimai-siyasi həyatının əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi və Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafı ilə paralel şəkildə yeni mərhələlərdən keçdi.
Təranə Paşayeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı
