Tarix bəzən bir gecənin içində dəyişir. 1990-cı ilin 20 Yanvar gecəsi də Azərbaycan üçün məhz belə bir gecə oldu. Zorakılıqla milli azadlıq hərəkatını susdurmaq istəyən totalitar sistem, əslində, xalqın içindəki qorxunu öldürdü və azadlıq iradəsini daha da böyütdü. Bu faciə, bütün ağrısına baxmayaraq, milli özünüdərk prosesinin ən kəskin mərhələsinə çevrildi.
Qanlı Yanvar hadisələri sadəcə “təbii qarşıdurma” deyildi; sistemli, planlı, güc nümayişinə əsaslanan bir təzyiq modeli idi. Hədəf təkcə meydanlarda toplaşan insanlar yox, cəmiyyətin bütöv ruhu idi. Hədəf, “müstəqillik” sözünü düşünməyə cəsarət edən xalqın iradəsi idi. Ancaq tarixin ironiyası budur: zorakılıq qısa müddətdə qorxu yaratsa da, uzun müddətdə insanlarda həqiqət duyğusunu gücləndirir. 20 Yanvarda da belə oldu.
Hadisənin ən ağır tərəfi mülki insanların – qadınların, yaşlıların, gənclərin – təhlükəsizlik adı altında hədəf alınması idi. Dinc əhaliyə atəş açılması, yaralıların olması, həbslər və şəhərdəki ümumi xaos insanın ən fundamental hüquqlarının necə pozula bildiyini göstərdi. Bu, cəmiyyətin yaddaşına silinməz iz saldı. Lakin həmin iz həm də bir oyanış izidir: “Əgər bu qədər güc bizə qarşı işlədilirsə, deməli, bizim haqq səsimiz var.”
Qanlı Yanvarın dərslərindən biri informasiya və həqiqət məsələsidir. Faciə günlərində baş verənlərin ört-basdır edilməsinə cəhdlər göstərilsə də, həqiqət yenə yol tapdı. İnsanlar eşitdiklərini, gördüklərini bir-birinə ötürdülər; yas mərasimləri, matəm yürüşləri təkcə kədərin deyil, həm də həqiqətin ictimai şəkildə etirafının forması oldu. Cəmiyyət öz gözləri ilə gördüyü həqiqəti heç bir rəsmi bəyanatdan üstün tutdu.
Bu faciə həm də milli həmrəyliyin necə doğulduğunu göstərdi. Şəhidlərin dəfnində bir araya gələn milyonlarla insan təkcə yas saxlamırdı; onlar “biz birik” deyirdi. Bu birlik, gələcək illərdə dövlət müstəqilliyinin bərpasına gedən yolun mənəvi dayağına çevrildi. Çünki siyasi dəyişikliklərin arxasında mütləq mənəvi dönüş dayanır. 20 Yanvar həmin mənəvi dönüşün ən ağrılı, ən təsirli mərhələsi oldu.
Zaman keçdikcə 20 Yanvarın mənası daha çox “dərs” kimi dərk olunur. Bu dərs bir neçə istiqamətdədir: birincisi, azadlığın qiyməti var. İkincisi, milli ləyaqət kompromis mövzusu deyil. Üçüncüsü, cəmiyyətin tarixi yaddaşı qorunmasa, gələcək sağlam qurula bilməz. Dördüncüsü isə budur: zorakılıqla idarəetmə uzunömürlü olmur, çünki xalqın iradəsi gec-tez öz yolunu tapır.
Bu gün 20 Yanvarın 36-cı ildönümündə əsas məsələ təkcə anım mərasimi deyil, yaddaşı canlı saxlamaqdır. Şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq, gənc nəsillərə bu tarixin mahiyyətini çatdırmaq, faciənin səbəb və nəticələrini düzgün anlamaq – bunlar cəmiyyətin özünə verdiyi hesabatdır. Hər il Şəhidlər Xiyabanına düzülən qərənfillər, bir dəqiqəlik sükut və endirilən bayraqlar – hamısı milli yaddaşın rəmzləridir.
Qanlı Yanvarın dərsi budur: qorxu qalıcı deyil, amma ləyaqət qalıcıdır. Şəhidlərin ruhu qarşısında borcumuz həmin ləyaqəti gündəlik davranışımıza, vətəndaş mövqeyimizə, dövlətə və bir-birimizə münasibətimizə çevirməkdir. Unutmamaq – ən böyük ehtiramdır.
Elman Məmmədov,
Ərazi Partiya təşkilatıının sədr müavini, RTTTYM PHŞ-da Texniki Dəstək bölmə müdiri
