Azərbaycanın zəngin təbii sərvətləri sırasında filiz yataqları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin müxtəlif bölgələrində qızıl, mis, molibden və digər metal filizlərinin mövcudluğu dağ-mədən sənayesinin inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, mövcud potensialın tam müəyyənləşdirilməsi və iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi üçün geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Perspektivli yataqların sistemli şəkildə öyrənilməsi yalnız yeni ehtiyatların müəyyənləşdirilməsinə deyil, həm də gələcək sənaye layihələrinin əsasının formalaşdırılmasına imkan verir.
Azərbaycanın mədənçilik tarixində filiz ehtiyatlarının mühüm yeri olub. Lakin müasir dövrdə dağ-mədən sənayesinə yanaşma əvvəlki mərhələlərdən fərqlənir. Bu sahədə əsas məqsəd yalnız faydalı qazıntıların çıxarılması deyil, onların müasir texnologiyalar əsasında emal olunması, daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalına yönəldilməsi və yerli sənaye zəncirinin formalaşdırılmasıdır. Bu baxımdan qızıl, mis və molibden kimi strateji əhəmiyyətli metalların geoloji potensialının araşdırılması xüsusi aktuallıq kəsb edir.
2026-cı ilin sentyabrında dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına həsr olunmuş müşavirədə Azərbaycanın geoloji potensialının geniş olduğu və bu potensialın daha dərindən araşdırılmasının vacibliyi diqqətə çatdırılıb. 2027-2030-cu illəri əhatə edən dövlət proqramında geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi, yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi və mövcud mineral resursların sənaye dövriyyəsinə cəlb edilməsi istiqamətində tədbirlər nəzərdə tutulub.
Geoloji kəşfiyyatın əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, yerin təkində mövcud olan ehtiyatların iqtisadi əhəmiyyətini müəyyənləşdirmək üçün uzunmüddətli və mərhələli araşdırmalar aparılır. Ərazinin geoloji quruluşunun öyrənilməsi, müxtəlif nümunələrin götürülməsi, geofiziki və geokimyəvi tədqiqatların keçirilməsi, ehtiyatların həcminin və keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi gələcək mədən layihələrinin formalaşdırılması üçün vacib mərhələlərdir. Bu proses başa çatmadan yatağın sənaye baxımından səmərəli olub-olmadığını tam müəyyən etmək mümkün deyil.
Qızıl, mis və molibden müasir iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətli metallardandır. Qızılın müxtəlif sənaye sahələrində, o cümlədən elektronika və texnologiyada istifadəsi onun iqtisadi əhəmiyyətini artırır. Mis elektrik enerjisinin ötürülməsi, maşınqayırma, tikinti, elektronika və enerji texnologiyalarında geniş istifadə olunur. Molibden isə yüksək möhkəmliyə və istiliyədavamlılığa malik ərintilərin hazırlanmasında mühüm rol oynayır. Dünyada sənayenin texnoloji inkişafı və enerji keçidi ilə əlaqədar bir sıra metallara tələbatın artması bu ehtiyatların öyrənilməsini strateji baxımdan əhəmiyyətli edir.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri məhz yeraltı sərvətlərin real potensialının elmi əsaslarla müəyyənləşdirilməsidir. Geoloji kəşfiyyatın əhatə dairəsinin genişləndirilməsi yeni yataqların aşkar edilməsinə, mövcud yataqlar üzrə ehtiyatların dəqiqləşdirilməsinə və uzunmüddətli sənaye planlarının hazırlanmasına şərait yarada bilər. Dövlət proqramında geoloji kəşfiyyat işlərinin 15 min kvadratkilometrdən artıq ərazini əhatə etməsi və işlərin 2027-ci ildə tamamlanmasının planlaşdırılması bu istiqamətdə qarşıya qoyulan məqsədlərin miqyasını göstərir.
Bu araşdırmaların Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında aparılması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin böyük iqtisadi potensialının öyrənilməsi və burada müxtəlif sahələrin inkişafı üçün yeni imkanların müəyyənləşdirilməsi genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesinin tərkib hissəsidir. Faydalı qazıntı yataqlarının elmi əsaslarla araşdırılması gələcəkdə həmin ərazilərdə yeni istehsal sahələrinin yaranmasına və iqtisadi fəallığın artmasına imkan verə bilər.
Dağ-mədən sənayesinin inkişafı metallurgiya ilə sıx əlaqəlidir. Yataqdan çıxarılan filizin ilkin xammal kimi ixrac edilməsi ilə hazır və ya yüksək emal dərəcəsinə malik məhsul istehsalı arasında ciddi fərq vardır. Müasir sənaye siyasətində məqsəd xammalın mümkün qədər ölkə daxilində emal edilməsi və əlavə dəyərin artırılmasıdır. Buna görə də yeni yataqların kəşfiyyatı ilə yanaşı, filizlərin emalı, metallurgiya müəssisələrinin yaradılması, texnoloji imkanların yenilənməsi və ixtisaslı kadrların hazırlanması da paralel şəkildə nəzərdən keçirilir.
Bu istiqamətdə 2027-2030-cu illər üzrə dövlət proqramında qarşıya qoyulan hədəflər diqqət çəkir. Proqram çərçivəsində dağ-mədən və metallurgiya sektoruna ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiya qoyulması nəzərdə tutulur. Həmçinin sektorun ÜDM-ə töhfəsinin 2030-cu ilədək 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata çatdırılması, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata yüksəldilməsi hədəflənir. Bu göstəricilər geoloji kəşfiyyatdan başlayaraq emal və hazır məhsul istehsalına qədər bütün zəncirin inkişaf etdirilməsinin nəzərdə tutulduğunu göstərir.
Yeni yataqların öyrənilməsi həmçinin regionlarda məşğulluğun genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Dağ-mədən layihələrinin həyata keçirilməsi yalnız mədən sahəsində çalışan işçilərə deyil, geologiya, mühəndislik, logistika, nəqliyyat, enerji, tikinti, texniki xidmət və digər sahələrdə fəaliyyət göstərən mütəxəssislərə də tələbat yaradır. Dövlət proqramı çərçivəsində 2030-cu ilədək 5 mindən çox daimi iş yerinin yaradılması planlaşdırılır.
Müasir geoloji kəşfiyyatın digər mühüm xüsusiyyəti texnologiyalardan geniş istifadə edilməsidir. Peyk məlumatları, rəqəmsal xəritələşdirmə, müasir laboratoriya analizləri, geofiziki ölçmələr və digər üsullar yataqların daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə imkan verir. Bu texnologiyaların tətbiqi kəşfiyyat prosesinin səmərəliliyini artırmaqla yanaşı, investisiya qərarlarının daha əsaslandırılmış şəkildə qəbul edilməsinə şərait yaradır.
Azərbaycan üçün geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi uzunmüddətli iqtisadi planlaşdırmanın mühüm istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bu sahəyə qoyulan investisiyalar yalnız bu gün üçün deyil, gələcək illərin sənaye bazasının formalaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Bu gün araşdırılan və ehtiyatları dəqiqləşdirilən yataqlar gələcəkdə yeni müəssisələrin, emal komplekslərinin və sənaye infrastrukturlarının yaradılması üçün xammal bazasına çevrilə bilər.
Qızıl, mis və molibden yataqlarının potensialının öyrənilməsi Azərbaycanın iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi baxımından da diqqət çəkir. Dağ-mədən və metallurgiya sektorunun inkişafı ölkənin qeyri-neft sənayesinin genişlənməsinə, ixrac məhsullarının çeşidinin artırılmasına və sənaye istehsalında yeni istiqamətlərin yaranmasına şərait yarada bilər. Bununla yanaşı, bu prosesin elmi əsaslarla, ekoloji tələblərə uyğun və səmərəli idarə olunması vacib şərtlərdəndir.
Perspektivli yataqların geoloji kəşfiyyat mərhələsindən sənaye istehsalına qədər keçən yol kifayət qədər mürəkkəb və uzunmüddətli prosesdir. Bunun üçün maliyyə resursları, müasir texnologiyalar, peşəkar geoloqlar və mühəndislər, müvafiq infrastruktur və düzgün idarəetmə mexanizmləri tələb olunur. Buna görə də Azərbaycanın mineral resurs potensialının reallaşdırılması yalnız ayrı-ayrı yataqların işlənməsi ilə deyil, bütöv bir sənaye ekosisteminin yaradılması ilə bağlıdır.
Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sahəsində qarşıya qoyduğu yeni hədəflər bu baxımdan ölkənin sənaye inkişafında yeni mərhələnin formalaşmasına xidmət edə bilər. Yeraltı sərvətlərin elmi əsaslarla araşdırılması, yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi, filizlərin ölkə daxilində emalı və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalı bir-birini tamamlayan proseslərdir. Perspektivli qızıl, mis və molibden yataqlarının geoloji imkanlarının öyrənilməsi də məhz bu geniş sənaye strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir.
Bu gün hələ tam araşdırılmamış mineral potensialın öyrənilməsi gələcək üçün yeni iqtisadi imkanların müəyyənləşdirilməsi deməkdir. Geoloji kəşfiyyat nəticəsində əldə ediləcək məlumatlar Azərbaycanın mineral-xammal bazasının daha dəqiq qiymətləndirilməsinə və uzunmüddətli sənaye layihələrinin planlaşdırılmasına imkan verəcək. Beləliklə, yerin təkində mövcud olan sərvətlərin yalnız xammal kimi deyil, emal və istehsal zəncirinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilməsi ölkənin sənaye potensialının genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Təranə Paşayeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı
