Azərbaycan iqtisadiyyatının davamlı inkişafındasənayeləşmənin genişləndirilməsi və qeyri-neftsektorunun potensialından daha səmərəli istifadəolunması mühüm istiqamətlərdən biridir. Son illərdəölkədə müxtəlif sənaye sahələrinin inkişaf etdirilməsi, yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması və mövcudmüəssisələrin texnoloji imkanlarının artırılmasıiqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə mühüm töhfə verib. Bu siyasətin yeni istiqamətlərindən biri də dağ-mədənvə metallurgiya sənayesinin sistemli şəkildə inkişafetdirilməsidir. Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə 22 sentyabr 2026-cı ildə keçirilən müşavirədə təqdimolunan 2027-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı məhzbu sahənin qarşıdakı inkişaf mərhələsinimüəyyənləşdirir.
Prezident İlham Əliyev müşavirədə dağ-mədən vəmetallurgiya sənayesinin ölkə iqtisadiyyatı üçünperspektivli sahə olduğunu vurğulayaraq buistiqamətin qeyri-neft sektorunun inkişafında böyükəhəmiyyət daşıdığını bildirib. Dövlət başçısınınçıxışında qeyd edildiyi kimi, proqramın həyatakeçirilməsi nəticəsində ölkədə yeni, müasir sənayeistiqaməti yaradılacaq. Qarşıdakı dövr üçün beşmindən çox daimi iş yerinin yaradılması nəzərdətutulur. Bu isə sənaye layihələrinin yalnız iqtisadigöstəricilərlə məhdudlaşmadığını, məşğulluq və sosialinkişaf baxımından da əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Yeni sənaye istiqamətinin formalaşdırılmasında əsasməqsədlərdən biri Azərbaycanın təbii resurslarındandaha səmərəli istifadə edilməsidir. Dövlət Proqramındaxammalın hasilatından onun emalına və son məhsulaqədər uzanan dəyər zəncirinin yaradılması xüsusiəhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma mineral sərvətlərinyalnız xammal formasında ixrac edilməsindən dahageniş iqtisadi imkanların yaradılmasını nəzərdə tutur. Emal mərhələlərinin ölkə daxilində inkişaf etdirilməsiəlavə dəyərin artmasına, yeni istehsal sahələrininyaranmasına və sənaye müəssisələri arasında əlaqələringüclənməsinə şərait yarada bilər.
2027-2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramınınicrası üçün ümumilikdə 5,3 milyard manat investisiyanəzərdə tutulur. Bu vəsaitin 1,1 milyard manatınındövlət büdcəsi, 2,2 milyard manatının dövlətmüəssisələrinin vəsaiti, 2 milyard manatının isə özəlsektorun vəsaiti hesabına formalaşdırılmasıplanlaşdırılır. Beləliklə, investisiyaların təxminən 80 faizinin qeyri-büdcə mənbələrindən cəlb olunmasınəzərdə tutulur. Bu, həm dövlət müəssisələrinin, həmdə özəl sektorun sənaye layihələrində iştirakınıngenişləndirilməsinə imkan yarada bilər.
Proqramın qarşıya qoyduğu iqtisadi hədəflər də kifayətqədər genişdir. 2030-cu ilədək dağ-mədən vəmetallurgiya sektorunun ümumi daxili məhsulatöhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata, illik ixrac potensialının isə 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur. Burəqəmlər sektorun ölkə iqtisadiyyatında rolununartırılması və qeyri-neft ixracının genişləndirilməsiməqsədini əks etdirir.
Dağ-mədən sənayesinin inkişafında geoloji kəşfiyyatişlərinin genişləndirilməsi də mühüm yer tutur. Hazırda ölkənin müxtəlif ərazilərində mineralresursların müəyyənləşdirilməsi və qiymətləndirilməsiistiqamətində işlər aparılır. Dövlət büdcəsi hesabına 15 min kvadratkilometr ərazidə ilkin axtarış vəqiymətləndirmə işlərinin həyata keçirilməsi, buprosesin 2027-ci ildə başa çatdırılması planlaşdırılır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin də bu araşdırmalaradaxil edilməsi ölkənin mineral resurs potensialınındaha ətraflı öyrənilməsinə imkan verəcək.
Proqram çərçivəsində bir sıra mühüm yataqlarınistismara hazırlanması nəzərdə tutulur. “Filizçay”, “Daşkəsən”, “Ortakənd” və “Söyüdlü” yataqlarıqarşıdakı illərdə həyata keçiriləcək əsas layihələrsırasında yer alır. “Filizçay” üzrə mis, sink vəqurğuşunun tamhəcmli emalı, “Söyüdlü” üzrə qızılınemalı, “Daşkəsən” layihəsi üzrə isə ildə 2 milyon tonisti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücününyaradılması planlaşdırılır. Bu layihələrin həyatakeçirilməsi Azərbaycanın qara və əlvan metallurgiyasahəsində istehsal imkanlarının genişlənməsinə şəraityarada bilər.
Alüminium istehsalının inkişafı da yeni sənayestrategiyasının mühüm istiqamətlərindəndir. DövlətProqramında “Azəralüminium”un istehsal gücününartırılması, elektroliz zavodu layihəsinintamamlanması və 2030-cu ilədək illik istehsal gücünün100 min tona çatdırılması nəzərdə tutulur. Bundanəlavə, alüminium yayma məhsullarının istehsalınıngenişləndirilməsi və illik gücün 50 min tonaçatdırılması planlaşdırılır.
Bu layihələrin əhəmiyyəti təkcə istehsal həcmlərininartırılması ilə ölçülmür. Yeni müəssisələrin fəaliyyətiətrafında logistika, nəqliyyat, texniki xidmət, avadanlıqtəminatı və digər xidmət sahələrinin də inkişafı üçünimkanlar yarana bilər. Sənaye zəncirinin müxtəlifmərhələlərinin ölkə daxilində formalaşdırılması yerlişirkətlərin proseslərə daha geniş cəlb olunmasına vəyeni ixtisaslı kadrların hazırlanmasına tələbatınartmasına səbəb ola bilər.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafıregionların iqtisadi fəallığının artırılması baxımındanda əhəmiyyətlidir. Mədən və emal müəssisələrininyerləşdiyi ərazilərdə yeni iş yerlərinin yaradılması, infrastrukturun inkişaf etdirilməsi və xidmətsektorunun genişlənməsi regional iqtisadi dinamikanıgücləndirə bilər. Dövlət Proqramının regionlarınsosial-iqtisadi inkişafı ilə bağlı gündəliyi də əhatəetməsi bu istiqamətin ayrıca əhəmiyyətini göstərir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geoloji kəşfiyyatıngenişləndirilməsi də gələcək sənaye layihələri üçünyeni imkanların müəyyənləşdirilməsinə xidmət edir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialınınöyrənilməsi və burada müasir istehsal sahələrininyaradılması Böyük Qayıdış prosesinin iqtisadidayaqlarının gücləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətdaşıyır.
Azərbaycanın sənaye siyasətində yeni mərhələ yalnızmövcud resurslardan istifadə etməyi deyil, həminresurslar əsasında daha geniş istehsal zəncirlərininyaradılmasını nəzərdə tutur. Bu baxımdan dağ-mədənvə metallurgiya sənayesi hasilat, emal, istehsal və ixracimkanlarını vahid iqtisadi sistemdə birləşdirə bilənistiqamətlərdən biridir.
2027-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramının həyatakeçirilməsi Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatınıngenişləndirilməsi, sənaye potensialının artırılması vəyeni istehsal imkanlarının formalaşdırılmasıistiqamətində konkret mərhələ kimi nəzərdə tutulur. Yeni müəssisələrin yaradılması, investisiyaların cəlbedilməsi, geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi vəmineral xammalın daha yüksək əlavə dəyərə malikməhsullara çevrilməsi ölkənin sənaye xəritəsində yeniimkanların yaranmasına şərait yarada bilər.
Ömər Bağırlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
