Qarabağ münaqişəsi Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və ağrılı səhifələrindən biri olub. Münaqişənin ilk mərhələsindən etibarən bölgədə baş verən hadisələr yalnız hərbi qarşıdurma ilə məhdudlaşmayıb. İnsanların doğma evlərindən köçürülməsi, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması, itkilər və uzun illər davam edən siyasi danışıqlar prosesin çoxşaxəli xarakter daşıdığını göstərib.
Azərbaycanın qarşılaşdığı əsas problemlərdən biri ərazi bütövlüyünün pozulması və işğal edilmiş ərazilərdən əhalinin məcburi köçürülməsi idi. Münaqişənin aktiv hərbi mərhələsində Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsi işğal altında qaldı. Bununla bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi bir sıra qətnamələrdə hərbi əməliyyatların dayandırılması və işğal edilmiş Azərbaycan ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması tələb olunurdu.
BMT-nin bu sənədləri Qarabağ məsələsinin beynəlxalq hüquqi müstəvidə necə qiymətləndirildiyini göstərən əsas mənbələrdəndir. 822 saylı qətnamə Kəlbəcərin işğalından sonra qəbul edilmiş və həmin rayonun, eləcə də digər yaxınlarda işğal olunmuş ərazilərin tərk edilməsini tələb etmişdi. 853 saylı qətnamədə isə Ağdam rayonunun ələ keçirilməsi və digər ərazilərdəki hərbi fəaliyyətlə bağlı narahatlıq ifadə olunmuşdu.
Sonrakı aylarda qəbul edilən 874 saylı qətnamə ilə yanaşı, 884 saylı qətnamə də hərbi əməliyyatların dayandırılmasını və Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılmasını tələb edirdi. 884 saylı sənəddə Zəngilan rayonu və Horadiz şəhəri ilə bağlı hadisələrə xüsusi diqqət yetirilmişdi.
Beynəlxalq səviyyədə bu qərarların qəbul olunmasına baxmayaraq, münaqişənin siyasi həlli uzun illər ərzində mümkün olmadı. Atəşkəs rejimi formalaşsa da, tərəflər arasında yekun sülh razılaşması əldə edilmədi. Bu müddət ərzində Azərbaycan üçün ərazilərin işğaldan azad edilməsi və məcburi köçkünlərin öz yurdlarına qaytarılması əsas məsələlər olaraq qaldı.
Danışıqlar prosesinin əsas platformalarından biri ATƏT-in Minsk Qrupu idi. Həmsədr ölkələr müxtəlif mərhələlərdə tərəflərə bir sıra təkliflər təqdim etdilər. 2007-ci ildə irəli sürülən Madrid prinsipləri ətraf rayonların Azərbaycana qaytarılmasını, Dağlıq Qarabağ üçün müəyyən keçid statusunu, təhlükəsizlik təminatlarını və məcburi köçkünlərin öz yaşayış yerlərinə qayıtmaq hüququnu nəzərdə tuturdu.
Bu prinsiplərin mühüm cəhəti ondan ibarət idi ki, həll modeli bir neçə məsələnin paralel şəkildə nəzərdən keçirilməsini təklif edirdi. Ərazilərin qaytarılması, təhlükəsizlik, status məsələsi və insanların qayıdışı bir-birindən ayrı deyil, vahid siyasi prosesin elementləri kimi təqdim olunurdu.
2016-cı ildə ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri tərəflərə xatırladırdılar ki, nizamlanma Helsinki Yekun Aktının əsas prinsiplərinə, o cümlədən güc tətbiq etməmək, ərazi bütövlüyü və xalqların bərabər hüquqları və öz müqəddəratını təyinetmə prinsiplərinə əsaslanmalıdır. Eyni bəyanatda ətraf rayonların Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması və məcburi köçkünlərin əvvəlki yaşayış yerlərinə dönməsi də nizamlanmanın elementləri sırasında göstərilirdi.
2018–2020-ci illərdə də danışıqlar davam etdi. 2018-ci ilin dekabrında Minsk Qrupunun həmsədrləri və Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələri sülh prosesinin davam etdirilməsinin vacibliyini vurğuladılar. Tərəflər danışıqları intensivləşdirməyə və gərginliyi azaltmağa dair öhdəliklərini ifadə etdilər.
2020-ci ilin yanvarında Cenevrədə keçirilən görüşlərdə də gələcək nizamlanmanın prinsipləri və danışıqlar prosesinin növbəti mərhələləri müzakirə edildi. Həmsədrlər tərəfləri kompromis və konstruktiv yanaşma əsasında sülh həllinə çalışmağa çağırdılar.
Bununla belə, uzun illər davam edən danışıqlar münaqişənin əsas nəticəsini dəyişmədi: Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsi işğal altında qalmaqda davam etdi. Məcburi köçkünlərin qayıdışı mümkün olmadı və regionda davamlı sülh formalaşmadı.
Bu vəziyyət Azərbaycan cəmiyyətində ciddi narazılıq və narahatlıq yaradırdı. İnsanlar uzun illər doğma şəhər və kəndlərinə qayıtmağı gözləyirdilər. Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Kəlbəcər və Laçın kimi rayonların adları təkcə coğrafi anlayış deyildi. Bu adlar yüz minlərlə insanın ailə tarixini, uşaqlıq xatirələrini və doğma yurd həsrətini ifadə edirdi.
2020-ci il sentyabrın 27-də hərbi əməliyyatların başlanması ilə vəziyyət köklü şəkildə dəyişdi. Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatları nəticəsində bir sıra əraziləri azad etdi. 44 gün davam edən müharibənin sonunda 10 noyabr tarixli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması barədə razılaşma əldə edildi.
Müharibə Azərbaycanın hərbi tarixində mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, çoxsaylı insan itkisi ilə də yadda qaldı. Azərbaycan hərbçiləri və mülki şəxslər həyatını itirdi. Minlərlə insan yaralandı. Bu itkilər müharibənin cəmiyyət üçün nə qədər ağır nəticələr yaratdığını göstərdi.
Müharibədən sonra qarşıda daha bir böyük vəzifə dayanırdı: azad edilmiş ərazilərin bərpası. İşğal illərində yaşayış məntəqələrinin infrastrukturu ciddi şəkildə dağıdılmışdı. Buna görə şəhərlərin və kəndlərin yenidən qurulması, yolların çəkilməsi, enerji təminatının yaradılması və sosial obyektlərin tikilməsi uzunmüddətli iş tələb edir.
Bərpa prosesinin əsas məqsədlərindən biri insanların öz yurdlarına qayıdışını təmin etməkdir. Məcburi köçkünlərin illərlə davam edən həsrətinin sona çatması Qarabağda yeni sosial mərhələnin başlanmasına səbəb olur.
Bu gün müxtəlif yaşayış məntəqələrində yeni evlər tikilir, məktəblər və digər sosial obyektlər yaradılır. İnsanların qayıdışı mərhələli şəkildə həyata keçirilir. Bununla yanaşı, ərazilərin minalardan təmizlənməsi və təhlükəsizliyin təmin olunması da bərpa prosesinin vacib istiqamətlərindəndir.
Qarabağın bərpası yalnız fiziki infrastrukturun yaradılması ilə məhdudlaşmır. Burada insanların sosial və iqtisadi həyatının yenidən qurulması, məşğulluq imkanlarının yaradılması və bölgənin iqtisadi potensialının inkişaf etdirilməsi də mühüm məsələlərdir.
Münaqişə tarixinin öyrənilməsində beynəlxalq sənədlərin rolu xüsusilə böyükdür. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri, ATƏT-in Minsk Qrupunun sənədləri və tərəflərin danışıqlar zamanı verdiyi bəyanatlar hadisələrin xronologiyasını və siyasi çərçivəsini anlamağa imkan verir.
Bu sənədlər eyni zamanda göstərir ki, münaqişənin həlli üçün uzun illər ərzində müxtəlif diplomatik imkanlar mövcud olub. Lakin danışıqların nəticəsiz qalması və tərəflər arasında əsas məsələlər üzrə razılığın əldə olunmaması qarşıdurmanın davam etməsinə səbəb oldu.
Müharibəyə gətirib çıxaran amilləri araşdırarkən siyasi ritorikadan daha çox konkret hadisələrə və sənədlərə diqqət yetirmək vacibdir. İşğal edilmiş ərazilərin mövcudluğu, məcburi köçkünlərin geri qayıda bilməməsi, beynəlxalq qətnamələrin icrasının təmin olunmaması və danışıqlar prosesində uzunmüddətli nəticənin əldə edilməməsi münaqişənin dərinləşməsinə təsir edən əsas məsələlər sırasında idi.
2020-ci il müharibəsindən sonra regionda yeni siyasi və təhlükəsizlik reallığı formalaşdı. Azərbaycanın nəzarətinə keçən ərazilərdə bərpa işlərinin başlaması və insanların qayıdışı bu yeni mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindəndir.
Bu gün əsas məsələlərdən biri əldə edilmiş yeni reallıqlar əsasında davamlı sülhün və regional əməkdaşlığın təmin edilməsidir. Uzunmüddətli sabitlik üçün dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməsi, sərhədlərin tanınması və qarşılıqlı münasibətlərin diplomatik yollarla inkişaf etdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Qarabağ münaqişəsinin tarixi göstərir ki, həll olunmamış ərazi mübahisələri uzun müddət davam etdikdə onların nəticələri yalnız siyasətçilərlə məhdudlaşmır. Ən böyük yükü adi insanlar daşıyır. Məcburi köçkün ailələrinin həyatı, şəhidlərin ailələrinin itkiləri və müharibədən yaralanaraq çıxan insanların taleyi bunun konkret nümunələridir.
Ona görə də Qarabağın tarixini gələcək nəsillərə çatdırarkən həm müharibənin səbəbləri və nəticələri, həm də sülhün əhəmiyyəti izah edilməlidir. Tarixi yaddaşın qorunması gələcəkdə oxşar qarşıdurmaların qarşısının alınması baxımından da əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində aparılan quruculuq işləri tarixi prosesin yeni mərhələsini formalaşdırır. Bir vaxtlar dağıdılmış yaşayış məntəqələrində yeni binaların, məktəblərin, yolların və sosial obyektlərin yaradılması insanların həmin torpaqlarda yenidən məskunlaşmasına imkan verir.
Beləliklə, Qarabağ münaqişəsinin uzunmüddətli tarixi həm müharibənin, həm diplomatiyanın, həm də beynəlxalq hüququn bir-biri ilə əlaqəli olduğu mürəkkəb prosesdir. 1990-cı illərdə başlayan işğal mərhələsi, BMT qətnamələri, illərlə davam edən danışıqlar və 2020-ci il müharibəsi bu tarixin əsas mərhələlərini təşkil edir.
Azərbaycan üçün bu tarix həm ağır itkilərin, həm də doğma torpaqlara qayıdışın tarixidir. Qarabağda yenidən həyatın qurulması, insanların öz evlərinə dönməsi və regionun inkişaf etdirilməsi müharibədən sonrakı dövrün əsas istiqamətlərindəndir.
Tarixi hadisələrin düzgün öyrənilməsi üçün beynəlxalq sənədlərə, rəsmi qərarlara və etibarlı arxiv materiallarına əsaslanmaq vacibdir. Bu yanaşma Qarabağ münaqişəsinin səbəblərini və nəticələrini daha dolğun anlamağa imkan verir.
Bu gün əsas diqqət bölgədə davamlı sülhün, təhlükəsizliyin və əməkdaşlığın formalaşdırılmasına yönəlməlidir. Keçmişin ağır təcrübəsi göstərir ki, uzun müddət həll edilməyən qarşıdurmalar yeni itkilərə və humanitar problemlərə səbəb ola bilər. Buna görə regionun gələcəyi üçün beynəlxalq hüquqa, qarşılıqlı hörmətə və diplomatik dialoqa əsaslanan münasibətlər mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Zümrüd Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
