“İkili standartlar” siyasəti beynəlxalq münasibətlərsistemində uzun illərdir müzakirə olunan məsələlərdənbiridir. Dövlətlərin ərazi bütövlüyü, suverenliyi, sərhədlərin toxunulmazlığı və gücdən istifadə etməməkkimi fundamental prinsiplərin müxtəlif vəziyyətlərdəfərqli yanaşmalarla tətbiq edilməsi beynəlxalqhüququn universallığı ilə bağlı suallar doğurur. Azərbaycan üçün bu məsələ xüsusilə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin uzunmüddətli həlliprosesində mühüm əhəmiyyət daşıyıb.
Beynəlxalq münasibətlər sisteminin əsas sənədlərindənbiri olan Helsinki Yekun Aktında iştirakçı dövlətlərinsuveren bərabərliyi, sərhədlərin toxunulmazlığı, dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət və mübahisələrindinc yolla həlli kimi prinsiplərə sadiqliyi təsbit olunub. ATƏT-in özünün təqdim etdiyi prinsiplər sırasında dasuveren bərabərlik, gücdən istifadə etməmək, sərhədlərin toxunulmazlığı, ərazi bütövlüyü vəmübahisələrin dinc yolla həlli xüsusi yer tutur.
Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi zamanı qəbuledilmiş BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri dəhəmin hüquqi prinsiplərin konkret vəziyyətə tətbiqinigöstərən mühüm sənədlərdir. 1993-cü ildə qəbuledilmiş 822 saylı qətnamədə Kəlbəcər rayonundan vəAzərbaycanın digər işğal olunmuş ərazilərindən işğalçıqüvvələrin dərhal çıxarılması tələb edilirdi. Sənəddəeyni zamanda hərbi əməliyyatların dayandırılması vədanışıqların davam etdirilməsi çağırışı yer alırdı.
Həmin ilin iyulunda qəbul olunmuş 853 saylı qətnaməAğdam rayonunun və Azərbaycanın digər ərazilərininələ keçirilməsini pisləyir, işğal olunmuş ərazilərdənqüvvələrin dərhal və tam çıxarılmasını tələb edirdi. Qətnamə həmçinin münaqişənin siyasi yolla həlli üçündanışıqların davam etdirilməsinin vacibliyinivurğulayırdı.
Noyabr ayında qəbul edilən 884 saylı qətnamədə isəZəngilan rayonu, Horadiz şəhəri və Azərbaycanındigər işğal olunmuş ərazilərindən qüvvələrinçıxarılması tələbi bir daha ifadə edilmişdi. Buqətnamələr ayrı-ayrı vaxtlarda qəbul edilsə də, onlarınəsas istiqaməti eyni idi: hərbi əməliyyatlarındayandırılması, işğal olunmuş ərazilərdən çıxış vəsiyasi danışıqların davam etdirilməsi.
Bu sənədlər göstərir ki, beynəlxalq ictimaiyyətinmünaqişənin ilk mərhələsində formalaşdırdığı hüquqimövqenin mühüm hissəsi Azərbaycanın ərazibütövlüyünün və suverenliyinin tanınması ilə bağlı idi. BMT-nin hüquqi materiallarında da 1993-cü ildə qəbuledilmiş dörd Təhlükəsizlik Şurası qətnaməsininAzərbaycanın ərazi bütövlüyünə hörmət, beynəlxalqsərhədlərin toxunulmazlığı və ərazi əldə etməkməqsədilə gücdən istifadənin yolverilməzliyiprinsiplərini təsdiqlədiyi qeyd olunur.
Lakin beynəlxalq sənədlərin mövcudluğu ilə onlarınicrası arasında uzun müddət ciddi fərq qaldı. Hüquqibaxımdan qəbul edilmiş qərarların praktiki şəkildəhəyata keçirilməsi beynəlxalq sistemin etibarlılığı üçünmühüm amildir. Əks halda dövlətlərdə beynəlxalqhüququn eyni qaydada tətbiq edilmədiyi barədətəsəvvür yarana bilər. 2026-cı ildə BMT TəhlükəsizlikŞurasında keçirilmiş müzakirələr zamanı da qərarlarınicrasının uzun müddət gecikməsinin beynəlxalq hüquqinizama inamı zəiflədə biləcəyi vurğulanıb və “seçicilikvə ikili standartların” münaqişələrin həllimexanizmlərində yolverilməz olduğu bildirilib.
Azərbaycanın mövqeyində də illər ərzində əsasvurğulardan biri məhz beynəlxalq hüququn bütündövlətlərə eyni prinsiplərlə tətbiq edilməsinin vacibliyiolub. Ərazi bütövlüyü bir dövlət üçün əsas prinsiphesab edilirsə, digər dövlət üçün də eyni hüquqimeyarın tətbiqi gözlənilir. Bu yanaşma beynəlxalqhüququn mahiyyətində olan bərabərlik prinsipindənirəli gəlir.
Münaqişənin diplomatik həlli istiqamətində uzun illərmüxtəlif formatlarda danışıqlar aparılıb. ATƏT-inMinsk qrupunun həmsədrləri 2010-cu ildə tərəfləribeynəlxalq hüququn prinsiplərinə, BMT Nizamnaməsinə və Helsinki Yekun Aktına əsaslananyekun nizamlanmaya çağırmışdılar. Həmin sənəddəsülh yolu ilə əldə olunacaq razılaşmanın region üçünsabitlik və təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyəti qeydedilirdi.
Bu tarixçə “ikili standartlar” anlayışının niyəAzərbaycan ictimaiyyətində mühüm müzakirəmövzusu olduğunu izah etməyə imkan verir. Məsələyalnız bir dövlətin mövqeyi ilə məhdudlaşmır. Söhbətbeynəlxalq hüququn universal xarakterininqorunmasından gedir. Eyni hüquqi norma müxtəlifölkələrə münasibətdə fərqli tətbiq edilərsə, beynəlxalqhüquqa olan etimad da zərər görə bilər.
Bu baxımdan beynəlxalq təşkilatların qərarlarınınicrası, dövlətlərin suverenliyinə hörmət, sərhədlərintoxunulmazlığının qorunması və ərazi münaqişələrinindinc yollarla həlli beynəlxalq təhlükəsizlik sistemininəsas məsələləri olaraq qalır. Münaqişələrin davamlıhəlli üçün hüquqi prinsiplərin siyasi vəziyyətdən asılıolmayaraq ardıcıl şəkildə tətbiq olunması mühümşərtdir.
Azərbaycanın keçdiyi tarixi proses göstərir ki, beynəlxalq sənədlərdə təsbit olunan prinsiplərinpraktik nəticəyə çevrilməsi yalnız sənədlərinqəbulundan deyil, onların icrasına göstərilən siyasiiradədən də asılıdır. Buna görə də gələcəkdəbeynəlxalq münasibətlər sisteminin daha etibarlı vədayanıqlı olması üçün dövlətlərin suverenliyi, ərazibütövlüyü və beynəlxalq sərhədlərin toxunulmazlığıkimi fundamental prinsiplərə vahid yanaşmanınqorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Cahan Bayramlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
