Azərbaycan milli mətbuatının əsası 1875-ci il iyulun 22-də görkəmli maarifçi Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşr edilən “Əkinçi” qəzeti ilə qoyulmuşdur. Cəmi iki il fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, bu qəzet xalqımızın ictimai fikir tarixində silinməz iz buraxmış, milli mətbuatın, maarifçiliyin və azad söz ənənələrinin formalaşmasında əvəzsiz rol oynamışdır. “Əkinçi” yalnız ilk Azərbaycan dilli qəzet deyil, həm də xalqın maariflənməsinə, milli şüurun oyanmasına və cəmiyyətin tərəqqisinə xidmət edən böyük bir məktəb idi.
XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan cəmiyyətində savadsızlıq geniş yayılmış, elmə və təhsilə maraq isə arzuolunan səviyyədə deyildi. Belə bir şəraitdə Həsən bəy Zərdabi xalqın tərəqqisinin yalnız maariflənmə yolu ilə mümkün olacağını dərk edir və bu məqsədlə ana dilində qəzet nəşr etməyə qərar verir. Böyük çətinliklərə, maddi sıxıntılara və müxtəlif maneələrə baxmayaraq, o, “Əkinçi”ni nəşr etdirərək Azərbaycan mətbuatının tarixində yeni bir səhifə açdı.
“Əkinçi”nin əsas məqsədi siyasi mübarizə aparmaq deyil, xalqı elmə, təhsilə və müasir dünyagörüşünə yiyələnməyə çağırmaq idi. Qəzetin səhifələrində kənd təsərrüfatı, təbiət elmləri, səhiyyə, gigiyena, iqtisadiyyat, ailə tərbiyəsi, mədəniyyət və gündəlik həyatla bağlı maarifləndirici yazılar dərc edilirdi. Həsən bəy Zərdabi hesab edirdi ki, cəmiyyətin inkişafı hər bir insanın savadlı və məlumatlı olmasından başlayır. Buna görə də qəzetdə dərc olunan materiallar sadə, aydın və xalqın başa düşəcəyi dildə yazılırdı.
Əsasən maarifçilik missiyasını üzərinə götürmüş “Əkinçi” qısa müddət ərzində həm ziyalılar, həm də sadə insanlar arasında böyük maraq doğurdu. Dövrün qabaqcıl ziyalıları qəzetin ətrafında birləşərək xalqın maariflənməsinə xidmət edən yazılarla çıxış edir, oxucular isə burada öz gündəlik həyatlarına aid faydalı məlumatlar əldə edirdilər. “Əkinçi” cəmiyyətdə elmə marağın artmasına, ana dilinə sevginin güclənməsinə və milli kimliyin formalaşmasına mühüm təsir göstərirdi.
Qəzet eyni zamanda xalqın problemlərini işıqlandırır, kəndlilərin həyat şəraitindən, sosial çətinliklərdən, təhsil sisteminin vəziyyətindən bəhs edir, onların həlli yollarını göstərməyə çalışırdı. Bu xüsusiyyət “Əkinçi”ni dövrünün digər nəşrlərindən fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri idi. Həsən bəy Zərdabi hesab edirdi ki, mətbuat yalnız xəbər verməklə kifayətlənməməli, insanları düşündürməli, onları cəmiyyətin inkişafı naminə fəaliyyət göstərməyə sövq etməlidir.
“Əkinçi”nin fəaliyyəti cəmi 56 nömrə ilə məhdudlaşsa da, onun təsiri uzun illər davam etdi. Qəzet bağlandıqdan sonra Azərbaycanda “Ziya”, “Kəşkül”, “Şərqi-Rus”, “Həyat”, “Füyuzat”, “İrşad”, “Molla Nəsrəddin” kimi mətbu orqanlar meydana gəldi. Bu nəşrlər “Əkinçi”nin müəyyən etdiyi maarifçilik yolunu davam etdirərək milli mətbuatın inkişafına mühüm töhfələr verdilər. Beləliklə, “Əkinçi” Azərbaycan jurnalistikasının əsasını qoymaqla yanaşı, gələcək nəsil mətbuat nümayəndələri üçün də örnək məktəbə çevrildi.
Müstəqillik dövründə “Əkinçi”nin irsi daha yüksək qiymətləndirilməyə başlanmışdır. Hər il 22 iyul tarixinin Milli Mətbuat Günü kimi qeyd edilməsi də məhz Həsən bəy Zərdabinin xidmətlərinə və “Əkinçi”nin tarixi əhəmiyyətinə verilən yüksək dəyərin ifadəsidir. Bu gün Azərbaycan mediası müasir texnologiyaların imkanlarından istifadə etsə də, onun fəaliyyətində obyektivlik, maarifçilik, milli maraqların müdafiəsi və cəmiyyətə xidmət prinsipləri öz aktuallığını qoruyur.
Bu gün “Əkinçi” yalnız Azərbaycan mətbuatının ilk qəzeti kimi deyil, həm də xalqın milli oyanışına, maariflənməsinə və dövlətçilik düşüncəsinin formalaşmasına böyük töhfə vermiş tarixi bir irs kimi qiymətləndirilir. Həsən bəy Zərdabinin yaratdığı bu məktəb Azərbaycan jurnalistikasının inkişaf yolunu müəyyənləşdirən möhkəm təməl olmuş, milli mətbuatımızın bugünkü uğurlarının başlanğıc nöqtəsinə çevrilmişdir.
Ülvi Abbasov,
YAP Xətai Rayon Təşkilatının məsləhətçisi
