Cəbrayıl əməliyyatı 2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsinin mühüm mərhələlərindən biri kimi Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Cəbrayıl rayonunun uzun illər işğal altında qalması bu ərazinin azad edilməsini həm hərbi, həm də mənəvi baxımdan əhəmiyyətli məqsədə çevirirdi. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatların ilk günlərindən Cəbrayıl istiqamətində gedən döyüşlər Azərbaycan Ordusunun qarşısında duran mürəkkəb vəzifələrdən birini təşkil edirdi. Rayonun yaşayış məntəqələrinin, strateji yüksəkliklərinin və mühüm mövqelərinin azad edilməsi Cəbrayıl şəhərinə doğru irəliləyiş üçün imkan yaratdı. Bu istiqamətdə əldə olunan nəticələr həm də uzun illər doğma yurduna qayıtmaq arzusu ilə yaşayan Cəbrayıl sakinləri üçün böyük mənəvi əhəmiyyət daşıyırdı. Hər bir azad edilən kənd və mövqe illərlə qorunan qayıdış ümidinin gerçəkləşməsinə doğru atılan addım idi. Buna görə Cəbrayıl əməliyyatını yalnız hərbi xəritədə baş verən hadisələrlə məhdudlaşdırmaq olmaz; onun arxasında xalqın tarixi yaddaşı, Vətən sevgisi və doğma torpaqlara qayıdış arzusu dayanırdı.
Əməliyyatın mürəkkəbliyi isə ərazinin coğrafi xüsusiyyətləri, düşmənin əvvəlcədən hazırladığı müdafiə mövqeləri və döyüşlərin yüksək intensivliyi ilə bağlı idi. Azərbaycan Ordusu müxtəlif relyef şəraitində, o cümlədən dağlıq və mürəkkəb ərazilərdə irəliləməli, möhkəmləndirilmiş mövqeləri aşmalı və yaşayış məntəqələrinin azad edilməsini təmin etməli idi. Uzun illər ərzində qurulmuş müdafiə xətləri və mühəndis istehkamları hərbi əməliyyatların planlaşdırılmasını və icrasını daha da çətinləşdirirdi. Belə şəraitdə hər bir addımın dəqiq hesablanması, bölmələr arasında qarşılıqlı əlaqənin qorunması və əməliyyatların ardıcıl aparılması xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Cəbrayıl istiqamətində döyüşlər zamanı Azərbaycan hərbçiləri ciddi müqavimətlə qarşılaşsalar da, irəliləyiş davam etdirildi. Bu prosesdə hərbçilərin hazırlığı, döyüş təcrübəsi, komandanlığın idarəetməsi və bölmələr arasında koordinasiya mühüm rol oynadı. Əməliyyatın mürəkkəbliyi məhz belə bir şəraitdə qarşıya qoyulmuş məqsədlərin mərhələli şəkildə həyata keçirilməsini tələb edirdi.
Cəbrayıl əməliyyatının əhəmiyyətli nəticələrindən biri rayonun yaşayış məntəqələrinin ardıcıl şəkildə azad edilməsi və Cəbrayıl şəhərinin qarşısında yaranmış hərbi imkanların genişlənməsi oldu. Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndlərinin azad edilməsi ilə başlayan proses sonrakı günlərdə digər yaşayış məntəqələrinin azadlığı ilə davam etdi. Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy, Quycaq və digər kəndlərin azad olunması Cəbrayıl istiqamətində irəliləyişin miqyasını göstərirdi. Nəhayət, 2020-ci il oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsi barədə məlumatın elan olunması əməliyyatın mühüm nəticəsi oldu. Şəhərin azad edilməsi uzun illər işğal altında qalmış ərazilərin mərhələli şəkildə Azərbaycan nəzarətinə qaytarılması prosesində mühüm hadisə idi. Cəbrayıl şəhərinin azadlığı həmçinin ərazidə sonrakı hərbi əməliyyatların davam etdirilməsi üçün yeni imkanlar yaratdı. Beləliklə, Cəbrayıl əməliyyatı müharibənin ümumi gedişində ayrıca əhəmiyyətə malik bir mərhələ kimi yadda qaldı.
Əməliyyatın başqa bir mühüm tərəfi onun mənəvi və psixoloji əhəmiyyəti idi. Cəbrayılın işğalı zamanı doğma evlərini tərk etməyə məcbur olmuş insanlar uzun illər öz yurdlarına qayıtmaq ümidi ilə yaşadılar. 2020-ci ilin oktyabrında həmin arzunun gerçəkləşməsi Cəbrayıl sakinlərinin yaddaşında xüsusi yer tutdu. Şəhərin azad edilməsi xəbəri yalnız bir hərbi uğur kimi deyil, uzun müddət davam edən ayrılığın sona çatmasına doğru atılmış böyük addım kimi qəbul edildi. Bu hadisə Azərbaycan xalqının ümumi ruh yüksəkliyinə də təsir göstərdi və işğaldan azad edilən ərazilərdə həyatın yenidən qurulacağına dair inamı gücləndirdi. Cəbrayılın azadlığı uğrunda döyüşlərdə həyatını itirən şəhidlərin xatirəsi bu tarixin ən mühüm mənəvi dayaqlarından biridir. Onların fədakarlığı, qazilərin keçdiyi ağır sınaqlar və döyüşlərdə iştirak edən hərbçilərin xidmətləri Cəbrayılın azadlıq tarixinin ayrılmaz hissəsini təşkil edir. Bu baxımdan əməliyyatın əhəmiyyəti yalnız əldə edilmiş hərbi nəticələrlə deyil, onun xalqın yaddaşında yaratdığı mənəvi izlə də ölçülür.
Cəbrayıl əməliyyatının nəticələri sonrakı dövrdə rayonun bərpası və Böyük Qayıdış prosesinin həyata keçirilməsi üçün də mühüm əsas yaratdı. Uzun illər dağıntılar içində qalan şəhər və kəndlərdə yolların, elektrik və su sistemlərinin, sosial obyektlərin və yaşayış məhəllələrinin yenidən qurulması istiqamətində genişmiqyaslı işlərə başlanıldı. Beləliklə, döyüş meydanında əldə olunan nəticələr sonrakı mərhələdə quruculuq və inkişaf prosesləri ilə davam etdirildi. Cəbrayıl əməliyyatının mürəkkəbliyi Azərbaycan hərbçilərinin qarşısında duran ciddi vəzifələrin miqyasını göstərdiyi kimi, onun əhəmiyyəti də uzun illər işğal altında qalan torpaqların azadlığına və həmin ərazilərdə həyatın yenidən bərpasına verdiyi töhfə ilə bağlıdır. Bu gün Cəbrayılın yenidən qurulan küçələri, yeni yolları və abadlaşan yaşayış məkanları həmin tarixi hadisənin nəticələrinin yalnız keçmişdə qalmadığını göstərir. Cəbrayıl əməliyyatı Azərbaycan tarixində hərbi mübarizə ilə qayıdış və quruculuq arasında mühüm bir bağ yaradan hadisə kimi xatırlanır; onun yaddaşı isə şəhidlərin müqəddəs xatirəsi, qazilərin fədakarlığı və doğma yurda qayıdan insanların sevinci ilə yaşamaqda davam edir.
Namiq Əhmədov ,
YAP Xəzər rayon təşkilatının sədri
