Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması Azərbaycanın ən mürəkkəb siyasi dövrlərindən birinə təsadüf edib. 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda keçirilən təsis qurultayı zamanı ölkə həm hərbi qarşıdurmanın, həm siyasi böhranın, həm də ağır sosial-iqtisadi problemlərin təsiri altında idi. Dövlət müstəqilliyi yenidən əldə edilmişdi, lakin müstəqil dövlətin siyasi institutları hələ tam möhkəmlənməmişdi. Qarşıda isə Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin ən çətin sınaqlarından biri dayanırdı.
Belə bir şəraitdə Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması cəmiyyətdə mövcud olan siyasi axtarışların ifadələrindən biri oldu. Ulu Öndər Heydər Əliyevin ətrafında birləşən insanlar ölkənin gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlarını siyasi təşkilatlanma vasitəsilə ifadə etdilər. Onları birləşdirən əsas məsələlərdən biri dövlətçiliyin qorunması və Azərbaycanın qarşılaşdığı böhrandan çıxış yollarının tapılması idi.
1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda keçirilən təsis qurultayı məhz belə bir tarixi şəraitdə baş verdi. O zaman ölkədə idarəçiliklə bağlı problemlər, siyasi qarşıdurmalar və hərbi uğursuzluqlar bir-birini tamamlayırdı. Qarabağ cəbhəsində vəziyyət ağırlaşır, yeni ərazilərin işğalı təhlükəsi artırdı.
Şuşanın və Laçının işğalı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə vurulan ən ciddi zərbələrdən idi. Şuşanın itirilməsi böyük mənəvi və strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Laçının işğalı isə Ermənistanla Qarabağ arasında birbaşa quru əlaqəsinin yaranmasına şərait yaratdı.
1993-cü ilin aprelində Kəlbəcərin işğalı ilə vəziyyət daha da ağırlaşdı. Kəlbəcərin coğrafi mövqeyi onun hərbi-strateji əhəmiyyətini artırırdı. Rayonun işğalı ilə Ermənistan ərazisindən Qarabağ istiqamətində hərbi və maddi dəstəyin çatdırılması üçün daha əlverişli imkanlar yarandı.
Bu hadisələr Azərbaycanın yalnız xarici təhlükə ilə deyil, daxili siyasi böhranla da üzləşdiyini göstərirdi. Dövlətin müxtəlif strukturları arasında koordinasiyanın zəif olması, siyasi qüvvələr arasındakı qarşıdurma və idarəçilik problemləri hərbi vəziyyətə də təsir edirdi.
Məhz bu şəraitdə dövlətçilik məsələsi cəmiyyətin gündəliyində daha da önə çıxdı. İnsanlar ölkənin idarə olunmasında məsuliyyətli siyasi yanaşmanın, sabitliyin və milli maraqlara əsaslanan siyasətin vacibliyini daha aydın görməyə başladılar.
Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyəti həmin dövrdə bir çox insanlar üçün dövlətçilik anlayışı ilə əlaqələndirilirdi. Onun Naxçıvanda həyata keçirdiyi siyasi fəaliyyət ölkənin digər bölgələrində də diqqətlə izlənirdi. Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması bu siyasi xəttin təşkilatlanmış formaya keçməsinin göstəricilərindən biri oldu.
1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ilə ölkədə yeni mərhələ başladı. Dövlət idarəçiliyinin gücləndirilməsi, siyasi sabitliyin təmin edilməsi və qanunçuluğun möhkəmləndirilməsi əsas istiqamətlərə çevrildi.
Bu mərhələdə Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün zəruri olan institusional baza tədricən formalaşdırıldı. Ölkənin xarici siyasət prioritetləri dəqiqləşdirildi, iqtisadi islahatlar genişləndirildi, enerji siyasəti yeni mərhələyə keçdi və dövlətin beynəlxalq əlaqələri inkişaf etdirildi.
Azərbaycanın iqtisadi potensialının artırılması sonrakı illərdə dövlətin bütün sahələrdə imkanlarının genişlənməsinə səbəb oldu. Neft gəlirlərindən səmərəli istifadə, infrastruktur layihələri, qeyri-neft sektorunun inkişafı və sosial proqramlar ölkənin iqtisadi dayaqlarını gücləndirdi.
Bu iqtisadi imkanların bir hissəsi müdafiə potensialının inkişafına da yönəldildi. Azərbaycan Ordusunun müasir standartlara uyğunlaşdırılması uzunmüddətli dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Orduya ayrılan vəsaitlərin artırılması, yeni silah sistemlərinin alınması, hərbi təlimlərin keçirilməsi və peşəkarlığın yüksəldilməsi sonrakı illərin hərbi nəticələrində özünü göstərdi.
Azərbaycanın 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində əldə etdiyi nəticələr bu hazırlığın müəyyən göstəricilərindən biri oldu. Dörd günlük döyüşlər zamanı Azərbaycan Ordusu bir sıra strateji yüksəklikləri nəzarətə götürdü. Bu hadisə həm də cəmiyyətə ordunun imkanları barədə yeni təsəvvürlər verdi.
2020-ci il isə Azərbaycanın müasir tarixində yeni səhifə açdı. 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan işğal altında olan ərazilərinin böyük hissəsini azad etdi. Şuşanın noyabrın 8-də azad edilməsi müharibənin gedişinə mühüm təsir göstərdi.
Bu Zəfər uzun illər ərzində aparılan dövlət siyasətinin nəticələrindən biri kimi təqdim edildi. Hərbi imkanların gücləndirilməsi, iqtisadi resursların artırılması, beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın mövqeyinin möhkəmlənməsi və cəmiyyətin milli məsələlər ətrafında həmrəyliyi bu prosesin müxtəlif tərəflərini təşkil edirdi.
Lakin 2020-ci il müharibəsindən sonra da Qarabağda separatçı qurumun mövcudluğu və qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyəti məsələsi qalmaqda idi. Azərbaycanın mövqeyi isə ölkənin bütün ərazisində suverenliyin təmin edilməsinin vacibliyinə əsaslanırdı.
2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirləri bu məsələnin həllində həlledici mərhələ oldu. Sentyabrın 20-də Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpa edildiyi elan edildi. Bununla da 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən ölkənin ərazi bütövlüyü və dövlət nəzarəti ilə bağlı yaranmış ağır vəziyyət tamamilə yeni mərhələyə keçdi.
Bu gün 20 Sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd olunması həmin tarixi hadisənin dövlətçilik baxımından əhəmiyyətini göstərir. 8 Noyabr isə Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı Zəfərin rəmzi olaraq milli yaddaşda xüsusi yer tutur.
İki tarixin arasında uzun və mürəkkəb bir yol var. Bu yolun başlanğıcında Azərbaycanın siyasi və iqtisadi imkanlarının zəif olduğu, ərazilərinin işğal edildiyi və cəmiyyətdə ciddi böhran yaşandığı dövr dayanır. Sonunda isə ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etmiş, azad edilmiş torpaqlarda geniş quruculuq həyata keçirən Azərbaycan reallığı meydana çıxır.
Bu dəyişiklik yalnız hərbi nəticələrlə izah edilə bilməz. Dövlətçilik institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi inkişaf, diplomatik fəaliyyət və hərbi quruculuq bir-biri ilə əlaqəli proseslər olub. YAP-ın siyasi fəaliyyəti də bu uzunmüddətli dövlətçilik prosesinin tərkib hissəsi kimi təqdim edilir.
Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis qurultayında bir araya gələn insanların əsas narahatlığı ölkənin gələcəyi idi. Azərbaycan həmin vaxt ağır böhranla qarşılaşmışdı və siyasi məsuliyyət tələb edən qərarların qəbul edilməsinə ehtiyac vardı. Sonrakı illərdə ölkədə siyasi sabitliyin möhkəmləndirilməsi bu baxımdan mühüm mərhələyə çevrildi.
YAP-ın sonrakı fəaliyyətində dövlətçilik, siyasi sabitlik və milli maraqlar anlayışları əsas mövzulardan biri oldu. Partiya ölkənin müxtəlif bölgələrində təşkilatlanaraq geniş siyasi struktura çevrildi. Onun fəaliyyəti Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatının müxtəlif mərhələlərində müşahidə olundu.
Bu gün partiyanın təsis qurultayına nəzər salarkən həmin hadisənin baş verdiyi tarixi şəraiti nəzərə almaq vacibdir. 1992-ci ilin Azərbaycanı ilə bugünkü Azərbaycan arasında böyük siyasi, iqtisadi və hərbi fərq mövcuddur. Bu fərqin yaranmasında müxtəlif amillərin, o cümlədən dövlət institutlarının inkişafının, iqtisadi siyasətin, hərbi quruculuğun və siyasi sabitliyin rolu olub.
Ən mühüm dəyişikliklərdən biri Azərbaycanın artıq ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam təmin edilmiş dövlət kimi fəaliyyət göstərməsidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri isə bu dəyişikliklərin gündəlik həyatda görünən tərəfidir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası genişmiqyaslı prosesdir. Şəhərlər yenidən qurulur, kəndlər salınır, yollar və kommunikasiyalar yaradılır, məktəblər və səhiyyə müəssisələri tikilir. Ən mühüm məsələlərdən biri isə keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə öz doğma yurdlarına qayıtmasıdır.
Bu qayıdış Azərbaycanın son otuz ildə keçdiyi yolun sosial nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bir vaxtlar işğal səbəbindən öz evlərini tərk etmiş insanlar indi yenidən doğma şəhər və kəndlərinə qayıdırlar.
Beləliklə, 1992-ci ilin Naxçıvanında keçirilən təsis qurultayı ilə 2020 və 2023-cü illərin Zəfərləri arasında tarixi-siyasi əlaqə qurmaq mümkündür. Bu əlaqə birbaşa və sadə xəttdən daha geniş məna daşıyır. Söhbət dövlətin siyasi sabitliyinin möhkəmləndirilməsindən, iqtisadi potensialın artırılmasından, hərbi imkanların inkişafından və milli məqsədlərin uzunmüddətli şəkildə qorunmasından gedir.
Azərbaycanın son illərdə əldə etdiyi nəticələr ölkənin yeni mərhələyə daxil olduğunu göstərir. İndi əsas məsələlərdən biri Zəfərin nəticələrini davamlı inkişaf, təhlükəsizlik və regional əməkdaşlıq imkanlarına çevirməkdir. Azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa işləri və Böyük Qayıdış bu mərhələnin mühüm istiqamətlərindəndir.
1992-ci ildə Naxçıvanda siyasi təşkilatlanma ilə başlayan prosesin Azərbaycan tarixində mühüm iz buraxdığı danılmazdır. Həmin dövrün ağır şərtləri ilə bugünkü dövlətçilik imkanları arasında böyük məsafə var. Bu məsafə Azərbaycanın keçdiyi siyasi, iqtisadi və hərbi inkişaf yolunun miqyasını göstərir.
Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis qurultayı bu yolun siyasi tarix baxımından başlanğıc nöqtələrindən biri olaraq yadda qalır. O qurultay zamanı əsas məsələ Azərbaycanın gələcəyinin necə qorunacağı idi. Sonrakı onilliklərdə ölkənin qarşısında duran müxtəlif sınaqlar, əldə edilən iqtisadi və hərbi imkanlar, nəhayət, ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpası Azərbaycanın müasir tarixinin əsas səhifələrini formalaşdırdı.
Bu baxımdan YAP-ın 1992-ci ildə yaradılması ilə Azərbaycanın sonrakı dövlətçilik inkişafı arasındakı münasibət siyasi tariximizin mühüm tədqiqat mövzularından biri olaraq qalır. Naxçıvanda atılan həmin addım ölkənin mürəkkəb dövründə siyasi təşkilatlanmanın nümunəsi kimi tarixə düşüb və sonrakı illərdə Azərbaycan siyasi həyatının mühüm komponentlərindən birinə çevrilib.
Ləman Məmmədli,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
