Qarabağda aparılan bərpa prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri dini və mədəni irsin yenidən qurulmasıdır. Ölkə başçısı cənab İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvlərindən və müşahidəçilərindən, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçılarından və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətinin qəbulu zamanı çıxışında bu məsələyə xüsusi yer ayırdı. Bildiyimiz kimi müharibədən sonra Ağdam məscidinin bərpa işlərinə başlanılan ilk obyektlərdən biri olması təsadüfi əlbəttə ki, təsadüfi deyildi. Bunun arxasında Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərlərinə və dini irsinə münasibət dayanır. Məscidlər yalnız ibadət məkanı deyil, həm də tarix, memarlıq və ictimai yaddaşın daşıyıcılarıdır. Buna görə onların bərpası regionun tarixi simasının yenidən canlandırılması baxımından əhəmiyyətlidir. İşğal dövründə dini abidələrin dağıdılması və zədələnməsi ilə bağlı iddialar mətnin diqqət mərkəzindədir. Burada 65 məscidin tamamilə dağıdıldığı, digər məscidlərin isə yarıdağıdılmış vəziyyətdə olduğu bildirilir. Bu rəqəm və təsvirlər mətn müəllifinin Qarabağdakı dini irs məsələsinə verdiyi əhəmiyyəti göstərir. Dini abidələrin vəziyyəti münaqişələrin mədəni irsə təsirinin necə uzunmüddətli ola biləcəyini də nümayiş etdirir. Belə abidələrin bərpası bu baxımdan həm dini, həm də mədəni xarakter daşıyır.
Məlumdur ki, Ağdam məscidi işğaldan əvvəl dini mərasimlərin keçirildiyi mühüm məkanlardan biri olmuşdur. Deməli, məscidin bərpası yalnız memarlıq obyektinin yenilənməsi deyil, şəhərin sosial yaddaşının bir hissəsinin də bərpasıdır. Bu yanaşma digər dini abidələr üçün də tətbiq edilə bilər. Şuşada yeni məscidin inşası isə bərpa ilə yanaşı, yeni dini-mədəni məkanların yaradılmasını göstərir. Belə layihələr regionun gələcək şəhər həyatının formalaşmasına da təsir edə bilər. Dini irsin qorunması daha geniş mədəni siyasətin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər. Qarabağın tarixi məscidləri, qəbiristanlıqları, memarlıq nümunələri və digər abidələri regionun çoxəsrlik tarixinin izlərini daşıyır. Bu irsin bərpası həm yerli əhali, həm də gələcək nəsillər üçün tarixi əlaqənin qorunmasına imkan verir. Eyni zamanda, dini abidələrin bərpası beynəlxalq ictimaiyyət üçün də mədəni irsin qorunmasına dair mesaj formalaşdırır. Bərpa prosesinin sənədləşdirilməsi və tarixi faktların arxivləşdirilməsi də elmi baxımdan əhəmiyyətlidir. Bu, gələcəkdə regionun tarixinin obyektiv araşdırılması üçün mənbə bazasının genişlənməsinə kömək edə bilər. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə artıq bir sıra məscidlər bərpa olunub və bu proses davam etdirilir. Bu fakt Qarabağın yenidən qurulmasının yalnız yaşayış və nəqliyyat infrastrukturu ilə məhdudlaşmadığını göstərir. Şəhərin və kəndin bərpası onun mənəvi-mədəni mühitinin də yenidən yaradılmasını tələb edir. Bu baxımdan dini irsin qorunması Qarabağda həyatın bərpasının mühüm komponentlərindən biridir.
Beləliklə, məscidlərin bərpası keçmişin izlərinin qorunması ilə gələcəyin qurulmasını birləşdirən proses kimi xarakterizə oluna bilər.
Sərvin Ağayev,
YAP fəalı, Hacıqabul rayon Navahı qəsəbə 1 saylı tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru
