Cəbrayılın tarixi yalnız yazılı mənbələrdə deyil, onun ərazisində yerləşən qalalarda, türbələrdə, məqbərələrdə, məscidlərdə, kurqanlarda və digər qədim tikililərdə də yaşayıb. Bu abidələr müxtəlif əsrlərin izlərini bu günə qədər gətirən maddi yaddaş nümunələri idi. İşğal dövründə həmin irsin böyük hissəsi dağıdılaraq ağır zərərə məruz qaldı.
Dağtumas kəndi yaxınlığında yerləşən “Divlər Sarayı” mağarası Cəbrayılın qədimliyini göstərən mühüm arxeoloji məkanlardan biri kimi tanınırdı. Qalacıq kəndindəki “Məscid Təpəsi”, “Canqulu” və “Qumtəpə” kurqanları da bölgənin qədim yaşayış və mədəni proseslərinin araşdırılması üçün əhəmiyyətli obyektlər idi.
Kurqanlar tarix haqqında məlumat verən ən qədim arxeoloji mənbələr sırasındadır. Onların hər biri müəyyən dövrün yaşayış tərzi, dəfn adətləri və ictimai quruluşu haqqında məlumat verə bilər. Bu baxımdan Cəbrayıl ərazisindəki kurqanların qorunması xüsusi elmi əhəmiyyət daşıyırdı.
Diri dağında yerləşən Mazannənə və Mərmər nənə məqbərələri də rayonun tarixi mənzərəsini tamamlayan abidələr sırasında idi. Bu tikililər yerli memarlıq ənənələrinin və bölgənin dini-mənəvi tarixinin öyrənilməsi üçün qiymətli mənbələr hesab olunurdu.
Cəbrayılın müxtəlif kəndlərində yerləşən qalalar və türbələr də işğalın dağıdıcı təsirindən kənarda qalmadı. Doğtumasdakı “Başıkəsik Gümbəz”, Sirik kəndindəki “Qala” və Diri dağındakı “Qız qalası” rayonun memarlıq irsinin diqqətçəkən nümunələri idi. Onların hər biri Cəbrayılın tarixi coğrafiyasına özünəməxsus iz salmışdı.
Xudafərin körpüləri isə Cəbrayılın hüdudlarını aşan tarixi əhəmiyyətə malik memarlıq nümunələridir. Araz çayı üzərində yerləşən bu körpülər əsrlər boyu bölgələr arasında əlaqələrin qurulmasında mühüm rol oynayıb. Körpülərin mövcudluğu ərazinin tarixən mühüm yollar üzərində yerləşdiyini də göstərir.
Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi Cəbrayılın dini memarlıq ənənələrinin nümunələrindən biri idi. Dini tikililər bölgənin mənəvi həyatında mühüm rol oynadığından onların qorunması mədəni irsin davamlılığı baxımından əhəmiyyətli sayılırdı.
Rayon mərkəzindəki “Sultan Məcid hamamı” isə şəhər həyatının tarixi elementlərindən biri idi. Şıxlar kəndindəki “Dairəvi Türbə”, Xubyarlı kəndindəki səkkizguşəli dairəvi türbələr və müxtəlif məqbərələr də Cəbrayılın memarlıq xəzinəsinə daxil idi.
Türk qəbiristanlığında yerləşən türbə və məqbərələr də tarixi yaddaş baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Qəbiristanlıqlar bir bölgənin demoqrafik və dini keçmişini öyrənmək üçün mühüm mənbələrdir. Buradakı abidələrin dağıdılması həmin tarixi məlumatların qorunmasına mənfi təsir göstərib.
Erməni işğalı zamanı Cəbrayılın tarixi-mədəni irsinə vurulan zərər təkcə ayrı-ayrı tikililərin sıradan çıxması ilə məhdudlaşmır. Abidələrin bütövlüyünün pozulması rayonun tarixi mənzərəsinin dəyişməsinə səbəb oldu. Bir-biri ilə əlaqəli şəkildə formalaşmış abidələr sistemi parçalandı.
Bu gün Cəbrayılın azadlığı ilə həmin tarixi irsin araşdırılması və qorunması üçün yeni imkanlar yaranıb. Abidələrin mövcud vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsi, arxeoloji tədqiqatların aparılması və bərpa imkanlarının qiymətləndirilməsi gələcək nəsillər üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Cəbrayılın tarixi abidələri susmur. Dağıntılar onların əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, hər bir abidənin keçmişi haqqında məlumatların toplanması və qorunması bu torpağın tarixinin daha dərindən öyrənilməsinə imkan yaradır. Cəbrayılın yenidən qurulan şəhər və kəndləri ilə yanaşı, onun tarixi yaddaşının da bərpa edilməsi mühüm vəzifələrdən biridir.
Kəmalə Kazımlı,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
