Müxtəlifdövrlərdə ağır sınaqlardan keçən Azərbaycancəmiyyəti münaqişələrin danışıqlar yolu ilə həllinəüstünlük verib, ölkənin ərazi bütövlüyünün vətəhlükəsizliyinin təmin olunmasını beynəlxalqhüququn prinsipləri çərçivəsində gözləyib. Lakin uzunillər davam edən münaqişə, işğal faktının aradanqaldırılmaması və zaman-zaman baş verən silahlıtoqquşmalar bölgədə gərginliyin qorunub saxlanmasınasəbəb olub.
2020-ci ilin iyulunda Azərbaycan-Ermənistan dövlətsərhədinin Tovuz istiqamətində baş verən hərbitoqquşmalar vəziyyətin nə qədər həssas olduğunu birdaha göstərdi. BMT-nin baş katibinin həminhadisələrlə bağlı 13 iyul 2020-ci il tarixli bəyanatındaAzərbaycan-Ermənistan beynəlxalq sərhədində ağırsilahlardan istifadə olunmaqla atəşə tutma hallarındannarahatlıq ifadə edilmiş, tərəflərə döyüşləridayandırmaq və gərginliyi azaltmaq çağırışı edilmişdi.
Azərbaycanın BMT-yə təqdim etdiyi sənədlərdə isə 12 iyul 2020-ci ildə Tovuz istiqamətində Azərbaycanmövqelərinə artilleriya atəşinin açıldığı, hərbiqulluqçuların həlak olduğu və yaşayış məntəqələrinəziyan dəydiyi bildirilib. Bu məlumatlar Azərbaycanınrəsmi mövqeyi kimi BMT sənədlərində dərc olunub.
Tovuz hadisələri Azərbaycan cəmiyyətində ciddirezonans doğurdu. Çünki burada söhbət yalnız təmasxəttində baş verən qarşıdurmadan deyil, Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədində yaranan təhlükəli hərbivəziyyətdən gedirdi. Sərhəd boyunca yerləşən yaşayışməntəqələrinin atəşə tutulması və hərbi eskalasiyanıngenişlənməsi ehtimalı insanların narahatlığını artırırdı. Bununla yanaşı, həmin dövrdə Azərbaycan rəhbərliyiölkənin təhlükəsizliyinin və suverenliyininqorunmasının əsas prioritet olduğunu bəyan edirdi.
Tovuz hadisələrindən sonra vəziyyətin tamsabitləşməməsi regionda mövcud problemin nə qədərdərin olduğunu göstərirdi. Uzun müddət davam edəndanışıqlar prosesi gözlənilən siyasi nəticəni verməmiş, tərəflər arasında qarşılıqlı etimadın formalaşdırılmasıistiqamətində ciddi çətinliklər qalmaqda davametmişdi. Belə bir şəraitdə yeni hərbi insidentlərin başverməsi sülh perspektivlərini daha damürəkkəbləşdirirdi.
2020-ci il sentyabrın 27-də isə Qarabağ münaqişəsizonasında genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar yenidənbaşladı. BMT-nin Baş katibi həmin gün yayımlananbəyanatında döyüşlərin yenidən başlamasından ciddinarahatlığını bildirib, gücdən istifadəyə qarşı olduğunuifadə edib və tərəfləri dərhal döyüşləri dayandırmağa, gərginliyi azaltmağa və mənalı danışıqlara qayıtmağaçağırıb.
Azərbaycanın BMT-yə təqdim etdiyi 27 sentyabr tarixliməktubunda isə həmin gün Azərbaycan mövqelərininvə yaşayış məntəqələrinin intensiv atəşə tutulduğu, bunun nəticəsində hərbçilər və mülki şəxslər arasındaitkilərin olduğu bildirilib. Bu sənəd Azərbaycantərəfinin hadisələrin başlanmasına dair mövqeyini əksetdirir. Ermənistan da öz növbəsində həmin gün BMT-yə ayrıca məktub göndərərək hadisələrlə bağlı öziddialarını təqdim etmişdi.
Beləliklə, 2020-ci ilin payızında başlayan müharibəbirdən-birə yaranmış hadisə kimi deyil, uzun müddətdavam edən münaqişə, hərbi gərginlik və qarşılıqlıittihamların toplandığı mürəkkəb siyasi şəraitdəmeydana çıxdı. Azərbaycanın mövqeyinə görə, iyulhadisələri və sentyabrda baş verən hərbi eskalasiyaölkənin təhlükəsizliyinə yönəlmiş ciddi təhdidlər idi. Ermənistan tərəfi isə hadisələrin səbəbləri ilə bağlıfərqli mövqe irəli sürürdü. Bu səbəbdən hadisələrinayrı-ayrı mərhələləri barədə danışarkən tərəflərinmövqelərini fərqləndirmək və beynəlxalq sənədlərəistinad etmək mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan xalqının “səbir kasasının dolması” ifadəsiməhz uzunmüddətli münaqişənin yaratdığı sosial vəsiyasi gərginliyi təsvir edən yanaşma kimi istifadəolunur. Onilliklər ərzində yüz minlərlə insanın doğmayaşayış yerlərindən didərgin düşməsi, münaqişəninhəllinin uzanması və yeni silahlı insidentlərin başverməsi cəmiyyətdə narazılıq və təhlükəsizliknarahatlığını gücləndirmişdi.
2020-ci il hadisələri Azərbaycanın dövlətçilik tarixindəmühüm dönüş nöqtəsinə çevrildi. Müharibə nəticəsindəərazilərə nəzarət məsələsində ciddi dəyişikliklər başverdi və 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatlahərbi əməliyyatların dayandırılması barədə razılaşmaəldə olundu. Sonrakı mərhələdə əsas gündəm regiondatəhlükəsizlik, kommunikasiyaların açılması, humanitarməsələlər və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərininnormallaşdırılması istiqamətinə yönəldi.
Bu tarixi proses bir daha göstərdi ki, uzunmüddətlimünaqişələrin davam etməsi yalnız siyasimünasibətlərə deyil, bütövlükdə regionuntəhlükəsizliyinə və inkişaf perspektivlərinə təsirgöstərir. Azərbaycanın sülh və sabitliklə bağlı mövqeyiisə bundan sonrakı dövrdə də regional əməkdaşlıq vətəhlükəsizlik məsələləri ilə əlaqələndirildi.
Bu gün 2020-ci ilin hadisələrinə nəzər salarkən əsasnəticələrdən biri ondan ibarətdir ki, hərbi eskalasiyanınqarşısının alınması üçün beynəlxalq hüququnprinsiplərinə hörmət, dialoq və real siyasi iradə mühüməhəmiyyət daşıyır. Region xalqlarının təhlükəsizgələcəyi üçün davamlı sülhün təmin edilməsi, qarşılıqlıetimadın yaradılması və yeni qarşıdurmalarınqarşısının alınması vacib olaraq qalır.
Ariz Məmmədov,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
