Azərbaycan tarixində qadınlar hər zaman cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynamış, müxtəlif dövrlərdə siyasi, ictimai, mədəni və hərbi sahələrdə fəal iştirak etmişlər. Onların fəaliyyəti xalqın milli dəyərlərinin qorunmasına, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmlənməsinə və cəmiyyətin inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Azərbaycan qadınları tarix boyu müdriklikləri, cəsarətləri və vətənpərvərlikləri ilə seçilmiş, xalqın yaddaşında dərin iz qoymuşlar.Tarixi mənbələr göstərir ki, qədim dövrlərdən etibarən Azərbaycan ərazisində qadınlara böyük hörmət və ehtiram göstərilmişdir. Qadınlar ailənin və cəmiyyətin əsas dayaqlarından biri hesab olunmuş, həm ailə həyatında, həm də ictimai mühitdə fəal rol oynamışlar. Xalq yaradıcılığında, dastan və rəvayətlərdə qadın obrazları çox vaxt müdrik, igid və vətənpərvər insan kimi təsvir olunur. Bu da qadınların cəmiyyətdəki yüksək mövqeyini göstərir.
Azərbaycan tarixində qadınların dövlət idarəçiliyində və siyasi həyatda rolu da diqqətəlayiq olmuşdur. Bu baxımdan orta əsrlərdə yaşamış görkəmli dövlət xadimi Möminə Xatun xüsusi qeyd edilməlidir. O, Atabəylər dövlətində mühüm mövqeyə malik olmuş, dövlətin idarə olunmasında və ölkənin inkişafında böyük rol oynamışdır. Onun xatirəsinə ucaldılmış Möminə Xatun türbəsi Azərbaycan memarlığının ən gözəl nümunələrindən biridir və qadınların tarixdə tutduğu yüksək mövqenin rəmzi kimi qiymətləndirilir.Azərbaycan tarixində qadınların qəhrəmanlıq nümunələri də geniş yayılmışdır. Tarix və rəvayətlərdə qadınların vətənin müdafiəsində göstərdikləri şücaət haqqında çoxlu məlumatlara rast gəlinir. Bu baxımdan qədim dövrdə yaşamış hökmdar Tomris qadın cəsarətinin və gücünün simvolu kimi tanınır. Onun düşmənə qarşı apardığı mübarizə tarixdə qadınların da dövlət və xalq uğrunda mübarizədə mühüm rol oynadığını göstərən parlaq nümunələrdən biridir.
Mədəniyyət və ədəbiyyat sahəsində də Azərbaycan qadınları böyük nailiyyətlər əldə etmişlər. XII əsrdə yaşamış şairə Məhsəti Gəncəvi Şərq poeziyasının görkəmli nümayəndələrindən biri olmuşdur. Onun rübailəri insanın mənəvi dünyasını, həyatın fəlsəfəsini və qadın zəkasını əks etdirən dərin məzmunu ilə seçilir. Həmçinin XIX əsrdə yaşamış görkəmli şairə və xeyriyyəçi Xurşidbanu Natəvan Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında mühüm rol oynamışdır. O, Qarabağ ədəbi mühitinin formalaşmasına böyük təsir göstərmiş, xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə xalqın rəğbətini qazanmışdır.
XX əsrdə Azərbaycan qadınlarının cəmiyyət həyatında rolu daha da genişlənmişdir. 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qadınlara seçki hüququ verilmişdir. Bu hadisə Azərbaycanı Şərqdə qadınlara ilk dəfə seçki hüququ verən ölkələrdən birinə çevirmişdir. Bu addım qadınların cəmiyyət həyatında bərabər hüquqlu iştirakını təmin etmiş və onların ictimai fəaliyyətini daha da artırmışdır.Müasir dövrdə Azərbaycan qadınları dövlət idarəçiliyində, elm, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və digər sahələrdə fəal iştirak edirlər. Onlar ölkənin sosial və iqtisadi inkişafına mühüm töhfələr verir, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunmasında böyük rol oynayırlar. Azərbaycan qadınları həm ailə dəyərlərinin qorunmasında, həm də müasir cəmiyyətin inkişafında mühüm mövqeyə malikdirlər.
Butun bununla demək olar ki, Azərbaycan tarixində qadınların rolu çox böyük və əvəzolunmazdır. Onlar tarix boyu cəmiyyətin inkişafına öz töhfələrini vermiş, müxtəlif sahələrdə uğurlar qazanmış və xalqın yaddaşında silinməz iz qoymuşlar. Azərbaycan qadınları keçmişdə olduğu kimi bu gün də ölkənin inkişafında mühüm rol oynamağa davam edir və gələcək nəsillər üçün nümunə təşkil edirlər.
Azərbaycan tarixində qadınların fəaliyyəti yalnız mədəniyyət və ictimai həyatla məhdudlaşmamış, eyni zamanda maarifçilik, xeyriyyəçilik və milli dəyərlərin qorunması sahəsində də mühüm rol oynamışdır. XIX və XX əsrlərdə Azərbaycan cəmiyyətində baş verən sosial və mədəni dəyişikliklər qadınların cəmiyyət həyatında daha fəal iştirak etməsinə şərait yaratmışdır. Bu dövrdə qadınların təhsil alması, ictimai fəaliyyətə qoşulması və maarifçilik hərəkatında iştirakı Azərbaycan cəmiyyətinin inkişafında mühüm mərhələ olmuşdur.
Bu baxımdan Azərbaycanın ilk maarifçi qadınlarından biri olan Həmidə xanım Cavanşir xüsusi qeyd olunmalıdır. O, qadınların təhsilə cəlb olunması və kənd məktəblərinin inkişafı istiqamətində mühüm işlər görmüşdür. Onun fəaliyyəti qadınların yalnız ailə həyatında deyil, həm də ictimai və maarifçi fəaliyyətlərdə böyük rol oynaya biləcəyini göstərmişdir.XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan qadınlarının hüquqlarının genişlənməsi və onların cəmiyyət həyatında daha fəal iştirak etməsi yeni mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. Bu prosesdə qadınların maariflənməsi, məktəblərin açılması və mətbuatın inkişafı mühüm rol oynamışdır. Azərbaycan qadınları müəllim, həkim, yazıçı və digər peşələrdə fəaliyyət göstərərək cəmiyyətin inkişafına töhfə vermişlər.
Sovet dövründə də qadınların cəmiyyət həyatında iştirakı daha da artmışdır. Qadınlar müxtəlif sahələrdə – elm, sənaye, kənd təsərrüfatı, təhsil və səhiyyə sahələrində fəaliyyət göstərmiş və ölkənin inkişafına öz töhfələrini vermişlər. Bu dövrdə Azərbaycan qadınları elmi nailiyyətlər əldə etmiş, müxtəlif sahələrdə yüksək vəzifələr tutmuş və cəmiyyətin aparıcı qüvvələrindən birinə çevrilmişlər.
Müstəqillik dövründə isə Azərbaycan qadınlarının fəaliyyəti daha da genişlənmişdir. Dövlət idarəçiliyində, parlamentdə, beynəlxalq təşkilatlarda və müxtəlif ictimai qurumlarda qadınların rolu artmışdır. Bu baxımdan Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında fəal rol oynayan şəxslərdən biri Mehriban Əliyeva hesab olunur. Onun fəaliyyəti mədəniyyətin, humanitar layihələrin və sosial proqramların inkişafına böyük töhfə vermişdir.
Azərbaycan qadınları ölkənin ərazi bütövlüyü və müstəqilliyi uğrunda mübarizədə də mühüm rol oynamışlar. Qarabağ müharibələri dövründə qadınlar həm cəbhədə, həm də arxa cəbhədə böyük fədakarlıqlar göstərmişlər. Onlar tibb işçisi, jurnalist, könüllü və digər sahələrdə fəaliyyət göstərərək vətənin müdafiəsinə öz töhfələrini vermişlər. Xüsusilə Xocalı soyqırımı zamanı Azərbaycan qadınlarının yaşadığı faciələr və göstərdikləri dözüm xalqın yaddaşında dərin iz qoymuşdur.Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan tarixində qadınların rolu yalnız müəyyən sahələrlə məhdudlaşmır. Onlar dövlət quruculuğunda, mədəniyyətin inkişafında, milli dəyərlərin qorunmasında və vətənin müdafiəsində mühüm rol oynamışlar. Azərbaycan qadınları tarix boyu öz gücləri, iradələri və vətənpərvərlikləri ilə seçilmiş və xalqın inkişafında əvəzsiz rol oynamışlar.
Nəticə olaraq demək olar ki, Azərbaycan tarixində qadınların rolu çoxşaxəli və əhəmiyyətlidir. Onlar müxtəlif dövrlərdə dövlət idarəçiliyində, mədəniyyət və ədəbiyyatda, elm və təhsildə, həmçinin ictimai və siyasi həyatda mühüm fəaliyyət göstərmişlər. Azərbaycan qadınları tarix boyu cəmiyyətin inkişafına töhfə vermiş, milli dəyərlərin qorunmasında və gələcək nəsillərin formalaşmasında mühüm rol oynamışlar. Bu səbəbdən Azərbaycan tarixini qadınların fəaliyyətindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil!!!
Afaq Qaraşova,
Bakı Slavyan Universitetinin müəllimi
