Azərbaycanın son otuz ildən artıq müddətdə keçdiyi siyasi tarix bir-birini tamamlayan müxtəlif mərhələlərdən ibarətdir. Bu mərhələlər arasında 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis qurultayı xüsusi yer tutur. Çünki həmin hadisə ölkənin ağır böhran yaşadığı, dövlət idarəçiliyində ciddi problemlərin olduğu və ərazilərin işğal təhlükəsinin getdikcə genişləndiyi bir vaxtda baş verdi.
Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasını doğuran amillər ilk növbədə həmin dövrün ictimai-siyasi reallıqları ilə bağlı idi. Müstəqilliyini yenidən bərpa etmiş Azərbaycan qarşısında çoxsaylı və mürəkkəb vəzifələr dayanırdı. Dövlət institutları hələ tam formalaşmamışdı, iqtisadiyyat ciddi böhran keçirirdi, siyasi qüvvələr arasında qarşıdurma dərinləşirdi. Eyni zamanda Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ölkənin ərazi bütövlüyünə ciddi təhlükə yaradırdı.
Belə bir şəraitdə cəmiyyətin müəyyən hissəsində siyasi dəyişikliklərlə bağlı gözləntilərin yaranması təbii idi. İnsanlar ölkənin idarə olunmasında daha ardıcıl dövlət siyasətinin formalaşmasını, milli maraqların qorunmasını və təhlükəsizlik məsələlərinin ön plana çəkilməsini istəyirdilər. YAP-ın təsis qurultayı belə bir ictimai-siyasi mühitdə keçirildi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin ətrafında toplaşan insanların əsas xüsusiyyətlərindən biri dövlətçilik məsələlərinə xüsusi önəm vermələri idi. Onların siyasi təşkilatlanması Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı düşüncələrin konkret siyasi platformada ifadə olunmasına imkan yaratdı.
1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda keçirilən qurultayda Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması rəsmiləşdirildi. Bu hadisə sonrakı illərdə Azərbaycan siyasi sistemində mühüm rol oynayacaq bir partiyanın fəaliyyətinin başlanğıcı oldu.
Həmin vaxt isə ölkədə vəziyyət olduqca ağır idi. Qarabağda Azərbaycanın nəzarəti zəifləyir, Ermənistan silahlı qüvvələri və separatçı qüvvələr yeni ərazilər üzərində nəzarəti genişləndirirdi. Şuşa və Laçının 1992-ci ilin mayında işğal edilməsi Azərbaycanın təhlükəsizlik baxımından ciddi itkilərindən idi.
Şuşanın işğalı xüsusilə böyük siyasi və mənəvi sarsıntı yaratdı. Azərbaycanın mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan bu şəhərin itirilməsi cəmiyyət üçün ağır nəticələr doğurdu. Laçının işğalı isə Ermənistanla Qarabağ arasında mühüm coğrafi bağlantının yaranmasına şərait yaratdı.
Bir il sonra Kəlbəcərin işğalı vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı. Kəlbəcər strateji mövqeyinə görə mühüm ərazi idi. Rayonun işğalı ilə Ermənistanla Qarabağdakı separatçı qüvvələr arasında əlaqələr genişləndi və Azərbaycanın müdafiə imkanları daha mürəkkəb vəziyyətlə üzləşdi.
Bu hadisələr fonunda ölkə daxilində siyasi hakimiyyət böhranı da davam edirdi. 1993-cü ilin yayında siyasi proseslər son dərəcə kəskin xarakter aldı. Heydər Əliyevin Bakıya qayıdışı və daha sonra prezident seçilməsi Azərbaycanın siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanmasına səbəb oldu.
Ulu Öndərin siyasi hakimiyyətə qayıdışından sonra dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi əsas məsələlərdən birinə çevrildi. Ölkədə siyasi sabitliyin yaradılması, qanunçuluğun təmin edilməsi, dövlət strukturlarının fəaliyyətinin bərpa olunması və iqtisadi böhranın aradan qaldırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi.
Bu dövrün əhəmiyyətini yalnız həmin illərdə görülən işlərlə ölçmək düzgün olmazdı. Çünki sonrakı onilliklərdə Azərbaycanın qarşısına çıxan əsas strateji vəzifələrin yerinə yetirilməsi üçün həmin mərhələdə dövlətçilik əsaslarının möhkəmləndirilməsi lazım idi.
1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunmasından sonra Azərbaycan üçün yeni siyasi və iqtisadi mərhələ başladı. Ölkə bir tərəfdən münaqişənin diplomatik həlli üçün danışıqları davam etdirir, digər tərəfdən iqtisadi və hərbi potensialını artırırdı.
1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın iqtisadi tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu. Xarici neft şirkətləri ilə əməkdaşlıq ölkəyə böyük investisiyaların cəlb edilməsinə, enerji sektorunun inkişafına və gələcək iqtisadi imkanların genişlənməsinə şərait yaratdı.
İqtisadi gücün formalaşması Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin möhkəmlənməsinə də təsir göstərdi. İnfrastrukturun yenilənməsi, sosial layihələrin həyata keçirilməsi, dövlət büdcəsinin artması və müdafiə xərclərinin yüksəldilməsi ölkənin imkanlarını genişləndirdi.
Bu proseslər Azərbaycanın hərbi potensialının inkişafı ilə də müşayiət olundu. Ordunun peşəkarlığının artırılması, müasir texnologiyaların tətbiqi və hərbi təlimlərin intensivləşdirilməsi sonrakı illərdə mühüm nəticələr verdi.
2016-cı ilin Aprel döyüşləri Azərbaycanın hərbi imkanlarının artdığını nümayiş etdirən hadisələrdən biri oldu. Azərbaycan Ordusu bir sıra strateji yüksəklikləri nəzarətə götürdü. Bu döyüşlər həm də 2020-ci ildə baş verəcək daha genişmiqyaslı müharibədən əvvəlki mühüm hərbi sınaqlardan biri idi.
2020-ci ildə isə vəziyyət tamamilə dəyişdi. 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici mərhələ oldu. Azərbaycan Ordusunun əməliyyatları nəticəsində işğal altında olan bir sıra şəhər və kəndlər azad edildi. 8 noyabrda Şuşanın azad olunması müharibənin ən mühüm hadisələrindən biri kimi tarixə düşdü.
Bu Zəfərin siyasi nəticələri geniş oldu. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatdan sonra bölgədə yeni reallıq yarandı. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün böyük hissəsini hərbi yolla bərpa etdi və Qarabağın gələcək statusu ilə bağlı əvvəlki müzakirələr üçün yeni şərait formalaşdı.
Lakin 2020-ci il Azərbaycanın qarşısında duran bütün məsələləri tam həll etmədi. Qarabağda qanunsuz silahlı birləşmələrin mövcudluğu və separatçı idarəçilik strukturlarının fəaliyyət göstərməsi ölkənin suverenliyi ilə bağlı problemin qalmasına səbəb oldu.
2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirləri həmin məsələnin həllində yeni mərhələ yaratdı. Azərbaycan bütün ərazisində dövlət suverenliyini bərpa etdiyini bəyan etdi. Beləliklə, 1990-cı illərin əvvəlində ölkənin müxtəlif ərazilərində dövlət nəzarətinin itirilməsi ilə başlayan ağır proses 2023-cü ildə tamamilə fərqli siyasi reallıqla əvəz olundu.
Bu yolun başlanğıcında 1992-ci ilin Naxçıvan qurultayı dayanırdı. Həmin qurultay zamanı Azərbaycan işğal təhlükəsi, siyasi qeyri-sabitlik və iqtisadi böhranla üz-üzə idi. 2023-cü ildə isə ölkə öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam təmin etmiş dövlət kimi yeni mərhələyə qədəm qoydu.
Bu iki dövr arasındakı fərq Azərbaycanın keçdiyi siyasi, iqtisadi və institusional inkişafın miqyasını göstərir. 1990-cı illərin əvvəlində dövlətin əsas problemi mövcudluğunu və ərazi bütövlüyünü qorumaq idisə, bu gün əsas vəzifələrdən biri əldə edilmiş suverenliyin yaratdığı imkanlardan istifadə etməklə ölkənin inkişafını daha da sürətləndirməkdir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa layihələri də bu yeni mərhələnin mühüm hissəsidir. İşğal zamanı dağıdılmış şəhərlərin yenidən qurulması, yolların çəkilməsi, hava limanlarının istifadəyə verilməsi, məktəblərin və digər sosial obyektlərin yaradılması Böyük Qayıdış prosesinin əsas istiqamətlərindəndir.
İnsanların doğma yurdlarına qayıtması Zəfərin sosial məzmununu tamamlayan mühüm prosesdir. Uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşayan insanların öz şəhər və kəndlərinə qayıtması 1990-cı illərin ağır nəticələrinin aradan qaldırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bütün bu proseslərdə siyasi təşkilatlanmanın rolunu da ayrıca qeyd etmək mümkündür. Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranması ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələ yaratdı. Partiyanın fəaliyyətinin sonrakı dövrlərdə dövlət siyasəti ilə paralel inkişaf etməsi onun Azərbaycan siyasi sistemində mühüm yer tutmasına səbəb oldu.
YAP-ın təsis qurultayında iştirak edən insanların qarşısında həmin dövr üçün son dərəcə mürəkkəb vəzifələr dayanırdı. Onların əsas narahatlıqlarından biri Azərbaycanın dövlətçiliyinin qorunması idi. Sonrakı tarix göstərdi ki, həmin dövrdə formalaşan siyasi xətt Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafında uzunmüddətli təsirə malik oldu.
Bu baxımdan 1992-ci ilin noyabrında Naxçıvanda baş verən hadisəni yalnız bir siyasi partiyanın yaranması kimi təqdim etmək kifayət etmir. Həmin hadisə Azərbaycan cəmiyyətində siyasi dəyişiklik tələbinin gücləndiyi bir vaxtda baş verən mühüm təşkilatlanma nümunəsi idi.
Bu gün Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini təmin etmiş dövlət kimi regionda yeni siyasi və iqtisadi reallıqların formalaşmasında iştirak edir. Ölkənin qarşısında duran vəzifələr artıq yalnız təhlükəsizliklə bağlı deyil. Qarabağın bərpası, Böyük Qayıdış, iqtisadi inkişaf, regional əməkdaşlıq və dayanıqlı sülh gündəliyi də yeni mərhələnin əsas istiqamətləridir.
1992-ci ilin Naxçıvanından 2023-cü ilin Qarabağına qədər uzanan bu yol Azərbaycanın dövlətçilik tarixində böyük dəyişiklikləri əks etdirir. Həmin yolun müxtəlif mərhələlərində siyasi qərarlar, iqtisadi imkanlar, hərbi hazırlıq və ictimai həmrəylik bir-birini tamamlayıb.
YAP-ın təsis qurultayı ilə başlayan siyasi tarix sonrakı illərdə Azərbaycanın dövlət quruculuğu prosesinin mühüm hissəsinə çevrilib. Bu hadisənin tarixi əhəmiyyəti də məhz ölkənin ağır böhran dövründən sabitlik və inkişaf mərhələsinə keçidi ilə əlaqəli şəkildə dəyərləndirilə bilər.
Kəmalə Kazımlı,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
