8 oktyabr 2026-cı ildə Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan Respublikası və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşünün keçirilməsi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələ oldu. Görüşdə siyasi dialoqun dərinləşdirilməsi, iqtisadi-ticari əlaqələrin genişləndirilməsi, investisiya, nəqliyyat və energetika sahələrində əməkdaşlığın inkişafı, eləcə də regional sülh və sabitliyin əhəmiyyəti diqqət mərkəzində idi.
Azərbaycanın ötən ilin noyabrında Məşvərət formatının tamhüquqlu üzvü olması ölkəmizin Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində yeni imkanlar açdı. Bu qərarın yekdilliklə dəstəklənməsi Azərbaycanın region dövlətləri ilə əməkdaşlığının artan əhəmiyyətini göstərir. Bu prosesdə Türkmənistanın və Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun təşəbbüsü xüsusi qeyd olunur. Azərbaycanın bu formatda tamhüquqlu iştirakı həm ikitərəfli, həm də çoxtərəfli əməkdaşlığın daha sistemli şəkildə inkişaf etdirilməsinə imkan yaradır.
Azərbaycan-Türkmənistan münasibətlərinin son dövrdə intensivləşməsi də bu mənzərənin mühüm hissəsidir. Ötən ildən etibarən ən yüksək səviyyədə həyata keçirilən beş səfər siyasi dialoqun dinamikliyini göstərir. Füzuli şəhərində Türkmənistanın təşəbbüsü ilə məscidin inşası isə iki xalq arasında tarixi və mənəvi yaxınlığın konkret ifadələrindən biridir.
Mərkəzi Asiya dövlətlərinin Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpasında iştirakı da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Özbəkistanın Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb, Qazaxıstanın Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi, Qırğızıstanın isə Ağdamda Manas adına məktəb inşa etməsi bu dəstəyin real nümunələridir. Bu layihələr həm bərpa prosesinə töhfə verir, həm də ölkələrimiz arasında humanitar əlaqələri gücləndirir.
İqtisadi münasibətlər də sürətlə genişlənir. Ötən il Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb. Hazırda Azərbaycanda Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı ilə 400-dən çox şirkətin fəaliyyət göstərməsi qarşılıqlı iqtisadi maraqların genişləndiyini göstərir. Azərbaycan Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradıb. Hər birinin kapitalının yüz milyonlarla dollar olması yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması, sənaye kooperasiyasının genişləndirilməsi və birgə layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün əhəmiyyətli imkanlar yaradır.
Burada əsas məsələ yalnız ticarət dövriyyəsini artırmaq deyil. Növbəti mərhələdə ölkələrin birgə investisiya qoyması, istehsal sahələri yaratması və məhsullarını üçüncü bazarlara çıxarması əməkdaşlığın iqtisadi səmərəsini daha da artıra bilər. Belə yanaşma Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi əlaqələri sadəcə ticarət tərəfdaşlığından daha geniş sənaye və investisiya əməkdaşlığı səviyyəsinə çıxara bilər.
Nəqliyyat sektoru isə bu əməkdaşlığın regional və qlobal ölçüsünü müəyyən edən əsas istiqamətlərdəndir. Xəzər dənizi Mərkəzi Asiyanı Azərbaycan və Avropa bazarları ilə birləşdirən mühüm nəqliyyat bağlantısına çevrilir. Azərbaycanın liman, dəmir yolu, avtomobil yolları və hava nəqliyyatı infrastrukturuna yatırdığı investisiyalar bu imkanların genişlənməsinə şərait yaradıb.
Bu prosesdə Orta Dəhlizin rolu getdikcə artır. Ötən il marşrut üzrə tranzit yükdaşımaların həcmi 10 faizdən çox, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında isə təxminən 20 faiz artıb. Bu dinamika Orta Dəhlizin Avrasiya ticarət əlaqələrində artan rolunu göstərir. “Rəqəmsal İpək Yolu” layihəsi və Xəzərin dibi ilə fiber-optik xətlərin inkişaf etdirilməsi isə nəqliyyat bağlantılarına rəqəmsal komponent də əlavə edir.
Energetika sahəsində əməkdaşlıq da strateji xarakter daşıyır. Azərbaycan Türkmənistan və Qazaxıstan neftinin beynəlxalq bazarlara çıxarılmasında tranzit imkanları təqdim edir. Bununla yanaşı, bərpaolunan enerji sahəsində Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində iş aparılır. Bu təşəbbüs regionun enerji potensialının daha səmərəli istifadəsi ilə yanaşı, gələcəkdə yeni enerji ixrac imkanlarının formalaşmasına da zəmin yarada bilər.
Bütün bu istiqamətləri birləşdirən əsas amil regional sabitlik və qarşılıqlı etimaddır. Nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyi, enerji layihələrinin davamlılığı, investisiya mühitinin əlverişliliyi və iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsi birbaşa olaraq sülh və siyasi sabitlikdən asılıdır. Bu mənada Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əməkdaşlıq yalnız iqtisadi maraqların uzlaşdırılması deyil, həm də regional təhlükəsizlik və uzunmüddətli inkişaf baxımından əhəmiyyətli prosesdir.
Türkmənbaşı görüşü göstərdi ki, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasındakı əlaqələr artıq ayrı-ayrı layihələr çərçivəsindən çıxaraq siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, energetika, rəqəmsal və humanitar istiqamətləri əhatə edən geniş əməkdaşlıq modelinə çevrilir. Azərbaycanın bu formatda tamhüquqlu iştirakı isə həmin prosesin institusional əsaslarını daha da möhkəmləndirir.
Qarşıdakı mərhələdə əsas vəzifə mövcud potensialı konkret layihələrə çevirməkdir. Birgə investisiyaların artırılması, istehsal və sənaye kooperasiyasının genişləndirilməsi, Orta Dəhlizin səmərəliliyinin yüksəldilməsi, yaşıl enerji layihələrinin reallaşdırılması və rəqəmsal bağlantıların inkişaf etdirilməsi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında tərəfdaşlığın praktiki nəticələrini daha da artıracaq. Tarixi və mədəni yaxınlıqla tamamlanan bu əməkdaşlıq modeli regionun iqtisadi potensialının daha geniş şəkildə reallaşdırılması üçün mühüm imkanlar yaradır.
Həcərxanım Vəliyeva,
YAP fəalı, Hacıqabul rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı
