Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemindəgeosiyasi proseslərin sürətlə dəyişməsi dövlətlərin regional və beynəlxalq təhlükəsizlikdə roluna yeni yanaşmalar formalaşdırır. Cənubi Qafqazın stratejimövqeyi, enerji ehtiyatları, nəqliyyat-kommunikasiyaimkanları və Avropa ilə Asiyanı birləşdirən əsasmarşrutların regiondan keçməsi Azərbaycanı müasirgeosiyasi proseslərin mühüm iştirakçılarından birinəçevirir. Azərbaycanın enerji və nəqliyyat layihələrindəiştirakı, regional təhlükəsizlik və sabitlik məsələlərindəfəallığı, həmçinin müxtəlif güc mərkəzləri iləmünasibətlərində çoxşaxəli əməkdaşlıq siyasəti onungeosiyasi əhəmiyyətini artıran əsas amillərdəndir. Bu baxımdan Azərbaycanın regional təhlükəsizliksistemində rolu yalnız Cənubi Qafqazla məhdudlaşmır, daha geniş Avrasiya məkanında baş verən proseslərləəlaqələnir.
XXI əsrdə beynəlxalq münasibətlər sistemində başverən dəyişikliklər ayrı-ayrı dövlətlərin geosiyasiəhəmiyyətinə də ciddi təsir göstərmişdir. XüsusiləAvropa ilə Asiyanı birləşdirən nəqliyyat və enerjimarşrutlarının əhəmiyyətinin artması, regional təhlükəsizlik problemlərinin mürəkkəbləşməsi və böyükdövlətlər arasında geosiyasi rəqabətin güclənməsiCənubi Qafqazın strateji əhəmiyyətini daha da artırmışdır. Bu proseslər fonunda Azərbaycan coğrafimövqeyi, enerji resursları, nəqliyyat imkanları vəregional əlaqələri baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsbedir.
Azərbaycanın geosiyasi mövqeyinin güclənməsində ilk növbədə enerji amili xüsusi yer tutur. Azərbaycanın neft və qaz ehtiyatları, enerji ixrac infrastrukturu vəAvropa enerji bazarları ilə əlaqələri ölkənin beynəlxalqenerji təhlükəsizliyində rolunu artırmışdır. Cənub QazDəhlizi vasitəsilə Azərbaycanın Avropa enerji bazarlarıilə əlaqələrinin genişlənməsi enerji məsələsini ölkəninxarici siyasətinin və regional geosiyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevirmişdir. 2025-ci ildə dəAzərbaycan və Avropa İttifaqı arasında enerjitəhlükəsizliyi, nəqliyyat və regional təhlükəsizlikməsələləri üzrə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsigündəmdə olmuşdur.
Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini artıran digərmühüm istiqamət nəqliyyat və logistika sahəsidir. Xüsusilə Orta Dəhliz Avropa ilə Asiya arasında alternativ və strateji nəqliyyat marşrutlarından biri kimiAzərbaycanın rolunu gücləndirmişdir. Xəzər dənizi üzərindən keçən bu marşrut Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında mühüm tranzit həlqəyə çevirir. Rəsmi məlumatlara əsasən, 2022-ci ildən etibarən Orta Dəhliz üzrə Azərbaycandan keçən yükdaşımalarınhəcmində ciddi artım müşahidə edilmişdir.
Bu proses Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətini yalnız iqtisadi baxımdan deyil, təhlükəsizlik baxımından da artırır. Çünki nəqliyyat dəhlizlərinin təhlükəsizliyi vəfasiləsiz fəaliyyəti regional sabitlikdən birbaşa asılıdır. Bu baxımdan Azərbaycan həm Şərq-Qərb, həm dəŞimal-Cənub istiqamətlərində nəqliyyat bağlantılarınıninkişafında iştirak etməklə regional iqtisadi əlaqələrin vəqarşılıqlı asılılığın genişlənməsinə şərait yaradır.
Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasətində milli maraqların qorunması ilə yanaşı, regional sabitlikvə qarşılıqlı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi dəəhəmiyyətli istiqamətlərdən biri kimi çıxış edir. Azərbaycanın Türkiyə, Gürcüstan, Mərkəzi Asiya dövlətləri, Avropa ölkələri, Rusiya, Çin və digəraktorlarla müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıqəlaqələrinin mövcudluğu onun regional proseslərdəçoxşaxəli iştirakını təmin edir.
Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətinin artmasıölkənin yalnız regional deyil, daha geniş beynəlxalqproseslərdə iştirakına da təsir göstərir. Xəzərhövzəsində yerləşməsi, enerji resursları, nəqliyyatimkanları və Avropa ilə Asiya arasında bağlantırolunun güclənməsi Azərbaycanı müxtəlifbeynəlxalq aktorların maraq göstərdiyitərəfdaşlardan birinə çevirir.Son illərdə Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycanı Avrasiya nəqliyyatsistemində daha mühüm mövqeyə çıxarmışdır. Eyni zamanda enerji təhlükəsizliyi məsələsindəAzərbaycanın Avropa üçün tərəfdaş kimi rolugenişlənməkdədir. 2025-ci ildə Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində də enerji, nəqliyyat, rəqəmsalbağlantı və Orta Dəhliz üzrə əməkdaşlıqistiqamətləri xüsusi yer tutmuşdur.
Beləliklə, Azərbaycanın geosiyasi əhəmiyyətibir-biri ilə əlaqəli bir neçə amilin nəticəsidir: əlverişlicoğrafi mövqe, enerji resursları, nəqliyyat-kommunikasiya imkanları, regional təhlükəsizlikdəiştirak və müxtəlif dövlətlərlə çoxşaxəli əməkdaşlıq. Bu amillərin qarşılıqlı təsiri Azərbaycanınbeynəlxalq münasibətlər sistemində rolunungenişlənməsinə şərait yaradır.
Nargilə Hacıyeva ,
BSU, Azərbaycantarixi və multikulturalizm
kafedrasının müəllimi
