Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində elə tarixi günlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız həmin dövrlə məhdudlaşmır, ölkənin gələcək inkişaf istiqamətlərini də müəyyənləşdirir. 1993-cü il oktyabrın 3-də Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi məhz belə tarixi hadisələrdən biridir. Bu seçim xalqın öz taleyini, dövlətinin gələcəyini və müstəqilliyinin qorunmasını böyük siyasi təcrübəyə, qətiyyətə və dövlətçilik iradəsinə malik liderə etibar etməsi kimi tarixə düşdü. Rəsmi mənbələrdə də 3 oktyabr 1993-cü il seçkisindən sonra müstəqil dövlət quruculuğu, təhlükəsizliyin və ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi, iqtisadiyyatın bərpası, demokratik inkişaf və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsinin Heydər Əliyevin əsas strateji prioritetləri olduğu qeyd edilir.
Heydər Əliyevin Azərbaycan rəhbərliyinə ilk gəlişi 14 iyul 1969-cu ilə təsadüf edir. Həmin dövrdə Azərbaycan iqtisadi və sosial inkişaf baxımından ittifaq respublikaları arasında bir sıra göstəricilər üzrə geridə qalırdı. Heydər Əliyev rəhbərliyə gəldikdən sonra respublikanın iqtisadi potensialının gücləndirilməsi, sənayenin inkişaf etdirilməsi, yeni istehsal sahələrinin yaradılması, kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi, elm və təhsilin inkişafı istiqamətində genişmiqyaslı tədbirlər həyata keçirildi. Azərbaycan Ali Məclisinin tarixə dair materiallarında da 1970-ci illərin əvvəllərindən 1980-ci illərin əvvəllərinədək yaradılan çoxsaylı sənaye müəssisələrinin və müasir istehsal sahələrinin respublikanı aqrar ölkədən sənaye respublikasına çevirdiyi vurğulanır.
1969–1982-ci illər Azərbaycanın iqtisadi, sosial və mədəni inkişafında mühüm mərhələ oldu. Bu illərdə sənaye istehsalının genişləndirilməsi ilə yanaşı, yeni zavod və fabriklərin yaradılması, şəhərlərin və yaşayış məntəqələrinin inkişafı, infrastrukturun yenilənməsi, təhsil müəssisələrinin və elmi potensialın gücləndirilməsi istiqamətində mühüm işlər görüldü. Azərbaycan üçün ixtisaslı kadrların hazırlanmasına xüsusi diqqət yetirildi. Respublikanın gələcək müstəqilliyi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan iqtisadi və kadr potensialının formalaşdırılması da məhz həmin dövrdə sistemli xarakter aldı.
Heydər Əliyevin 1969–1982-ci illərdəki fəaliyyəti yalnız iqtisadi göstəricilərlə ölçülə bilməz. Onun əsas məqsədlərindən biri Azərbaycanın ittifaq daxilində imkanlarını maksimum səviyyədə genişləndirmək, respublikanın gələcək inkişafı üçün möhkəm zəmin yaratmaq idi. Sonrakı illər göstərdi ki, həmin dövrdə yaradılmış sənaye, kadr və idarəçilik potensialı müstəqillik dövründə Azərbaycanın inkişafı üçün mühüm baza rolunu oynadı. Prezident İlham Əliyev də Heydər Əliyevin 1969–1982-ci illərdəki fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək həmin dövrü Azərbaycanın böyük uğurlar qazandığı mərhələ kimi xarakterizə edib.
1990-cı illərin əvvəllərində isə Azərbaycanın qarşısında tamamilə fərqli və son dərəcə mürəkkəb reallıqlar dayanırdı. Ölkə müstəqilliyini yenicə bərpa etmişdi, Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində torpaqlarımız işğal olunurdu, iqtisadi böhran dərinləşir, siyasi qarşıdurma və hakimiyyət böhranı dövlətçiliyə ciddi təhlükə yaradırdı. 1993-cü ilin may-iyun aylarında vəziyyət o həddə çatmışdı ki, ölkədə vətəndaş müharibəsi və müstəqilliyin itirilməsi təhlükəsi real xarakter almışdı. Belə bir şəraitdə xalq Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıtmasını tələb etdi.
Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyununda Bakıya qayıtması və iyunun 15-də Azərbaycan Ali Sovetinin sədri seçilməsi ölkənin siyasi həyatında dönüş yaratdı. İyunun 24-dən isə o, prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməyə başladı. Cəmi bir neçə ay sonra – 3 oktyabr 1993-cü ildə keçirilmiş ümumxalq səsverməsi nəticəsində Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi.
Prezident seçildikdən sonra Heydər Əliyevin qarşısında çox ağır və təxirəsalınmaz vəzifələr dayanırdı. Dövlət idarəçiliyinin möhkəmləndirilməsi, ölkədə sabitliyin təmin olunması, qanunsuz silahlı dəstələrin zərərsizləşdirilməsi, ordunun formalaşdırılması, Ermənistanın təcavüzünün qarşısının alınması və dağılmış iqtisadiyyatın bərpası əsas məsələlər sırasında idi. Rəsmi mənbələrdə də onun prezidentliyinin ilk illərinin ölkənin gələcəyi baxımından həlledici olduğu, qısa müddətdə milli ordunun formalaşdırıldığı və hərbi təcavüzün qarşısının alınmasına nail olunduğu qeyd edilir.
Heydər Əliyevin ən mühüm addımlarından biri ölkədə siyasi sabitliyin və qanunun aliliyinin təmin edilməsi oldu. Dövlətin bütün ərazisində idarəetmənin möhkəmləndirilməsi, separatçı və qanunsuz silahlı qüvvələrin zərərsizləşdirilməsi, ordu quruculuğunun sürətləndirilməsi Azərbaycanın dövlət kimi ayaqda qalmasını təmin edən əsas amillərdən idi. Ölkənin hərbi və siyasi imkanlarının səfərbər olunması nəticəsində 1994-cü ildə atəşkəs əldə edildi və Azərbaycanın qarşısında iqtisadi inkişaf, diplomatik imkanların genişləndirilməsi və dövlət quruculuğunun dərinləşdirilməsi üçün yeni mərhələ açıldı.
Eyni zamanda, Heydər Əliyev Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafının əsasını qoyacaq strateji qərarlar qəbul etdi. Bunun ən mühüm nümunəsi ölkənin neft strategiyasının hazırlanması və xarici sərmayələrin Azərbaycana cəlb edilməsi idi. 1994-cü il sentyabrın 20-də “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması müstəqil Azərbaycanın iqtisadi və siyasi tarixində mühüm hadisəyə çevrildi. Bu saziş Azərbaycanın zəngin enerji ehtiyatlarının beynəlxalq tərəfdaşlarla birgə işlənməsinə və ölkənin dünya iqtisadi sisteminə daha sıx inteqrasiyasına imkan yaratdı.
Beləliklə, 3 oktyabr 1993-cü il təkcə Heydər Əliyevin Prezident seçildiyi tarix deyil, həm də Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcıdır. 1969–1982-ci illərdə Azərbaycanı böyük iqtisadi və sosial inkişaf yoluna çıxaran Heydər Əliyev 1993-cü ildə daha mürəkkəb tarixi şəraitdə dövlətin qarşısında duran ən ağır vəzifələrin həllinə başladı. Onun rəhbərliyi ilə qısa müddətdə ölkədə siyasi sabitliyin bərqərar edilməsi, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, ordu quruculuğunun sürətləndirilməsi və iqtisadi inkişaf üçün strateji əsasların yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı.
Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan xalqının tarixində Heydər Əliyev siyasi iradəsinin və dövlətçilik təcrübəsinin xalqın iradəsi ilə birləşdiyi mühüm tarixi məqam kimi yadda qalıb. Məhz həmin dövrdə əsası qoyulan siyasi sabitlik, dövlətçilik ənənələri və iqtisadi strategiya sonrakı illərdə Azərbaycanın davamlı inkişafının təməlini formalaşdırdı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi tarix səhifəsində də Heydər Əliyevin 1993–2003-cü illərdəki prezidentlik dövrü fundamental islahatlar dövrü kimi qiymətləndirilir.
Heydər Əliyevin dövlətçilik irsi bu gün də Azərbaycanın inkişaf strategiyasında öz əksini tapır. Onun müəyyən etdiyi siyasi xətt, dövlətçilik fəlsəfəsi və inkişaf konsepsiyası sonrakı illərdə Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə davam etdirilib və yeni mərhələdə daha da zənginləşdirilib. Buna görə də 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan xalqının milli iradəsinin, dövlətçilik əzminin və gələcəyə inamının təcəssüm etdiyi əlamətdar tarix kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Daşqın Mikayılov,
Yeni Azərbaycan Partiyası Şəki rayon təşkilatının sədri
