1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan mürəkkəb siyasi, iqtisadi və ictimai proseslərlə üz-üzə qalmışdı. Dövlət quruculuğunun əsas istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi, milli təhlükəsizliyin təmin olunması və ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində öz layiqli yerini tutması qarşıda duran mühüm vəzifələr idi. Belə bir şəraitdə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı ölkənin inkişaf istiqamətlərinə ciddi təsir göstərdi. 3 oktyabr 1993-cü ildə keçirilmiş prezident seçkiləri nəticəsində onun Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi dövlət idarəçiliyində yeni mərhələnin başlanmasına şərait yaratdı.
Heydər Əliyevin fəaliyyətində Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi xüsusi yer tuturdu. Onun yanaşmasına görə, müstəqil dövlət yalnız siyasi müstəqillik əldə etməklə kifayətlənməməli, eyni zamanda öz milli maraqlarını müdafiə edə bilən, hüquqi və institusional əsasları möhkəm olan dövlət kimi formalaşmalı idi. Bu baxımdan xarici siyasətin məqsədyönlü şəkildə qurulması daxili dövlətçilik siyasəti ilə bir-birini tamamlayan istiqamətlərdən birinə çevrildi. Azərbaycanın müxtəlif dövlətlərlə siyasi, iqtisadi və humanitar əlaqələrinin genişləndirilməsi beynəlxalq mövqelərin möhkəmlənməsinə xidmət edirdi.
Ulu Öndərin xarici siyasət konsepsiyasının əsas xüsusiyyətlərindən biri milli maraqların prioritet götürülməsi idi. Azərbaycan beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı genişləndirir, müxtəlif ölkələrlə ikitərəfli münasibətlər qurur və regional proseslərdə öz mövqeyini formalaşdırırdı. Bu siyasət Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi beynəlxalq aləmdə tanınmasına və dövlətlərarası əlaqələrin sistemli şəkildə inkişafına imkan verdi. Eyni zamanda, xarici siyasətdə balanslı və praqmatik yanaşmanın tətbiqi müxtəlif siyasi və iqtisadi mərkəzlərlə qarşılıqlı əlaqələrin inkişaf etdirilməsinə şərait yaratdı.
Azərbaycanın beynəlxalq inteqrasiyasında iqtisadi amil də mühüm rol oynayırdı. Ölkənin təbii ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilməsi, xarici investisiyaların cəlb olunması və enerji sektorunda beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın iqtisadi imkanlarının artırılmasına yönəlmişdi. 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın enerji siyasətində və xarici iqtisadi əlaqələrində mühüm hadisə kimi qiymətləndirilir. Bu layihə xarici şirkətlərin Azərbaycan iqtisadiyyatına marağını artırmaqla yanaşı, ölkənin beynəlxalq iqtisadi münasibətlərdə rolunun genişlənməsinə də təsir göstərdi.
Heydər Əliyevin siyasətində Azərbaycanın dünya ictimaiyyətinə tanıdılması da mühüm istiqamətlərdən biri olmuşdur. Ölkənin tarixi, mədəniyyəti, milli dəyərləri və üzləşdiyi problemlər barədə beynəlxalq ictimaiyyətin məlumatlandırılması məqsədilə diplomatik və ictimai imkanlardan istifadə edilirdi. Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq platformalarda ifadə olunması xarici siyasətin əsas məsələlərindən birini təşkil edirdi. Bu istiqamətdə diplomatik fəaliyyətin gücləndirilməsi Azərbaycanın milli maraqlarının beynəlxalq səviyyədə müdafiəsinə xidmət edirdi.
Azərbaycanın beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığının inkişafı da həmin dövrdə xarici siyasətin mühüm istiqamətlərindən idi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, ATƏT, Avropa Şurası və digər beynəlxalq qurumlarla əlaqələrin genişləndirilməsi Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyada iştirakını artırdı. Azərbaycanın beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanan mövqeyinin ifadə olunması dövlətin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün müdafiəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Bununla yanaşı, Avropa və digər region ölkələri ilə humanitar və mədəni əlaqələrin inkişaf etdirilməsi ölkənin beynəlxalq inteqrasiyasının sosial əsaslarını da genişləndirirdi.
Heydər Əliyevin dövlətçilik siyasətində milli birlik və sabitlik xarici siyasətin səmərəliliyini təmin edən əsas amillərdən biri hesab olunurdu. Daxili siyasi sabitliyin yaradılması Azərbaycanın xarici tərəfdaşlar qarşısında etibarlı dövlət kimi mövqeyini möhkəmləndirirdi. Dövlət institutlarının fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, qanunun aliliyinin təmin olunması və iqtisadi islahatların aparılması ölkənin beynəlxalq əlaqələrinin inkişafına da müsbət təsir göstərirdi. Beləliklə, daxili və xarici siyasət bir-birini tamamlayan vahid dövlətçilik strategiyasının tərkib hissələrinə çevrilirdi.
Ulu Öndərin irəli sürdüyü dövlətçilik prinsipləri sonrakı dövrdə də Azərbaycanın xarici siyasət kursunun əsas istiqamətlərindən biri kimi davam etdirilmişdir. Müstəqil dövlətçilik, milli maraqların qorunması, beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi və regional təhlükəsizliyə töhfə verilməsi Azərbaycan Respublikasının xarici siyasətində mühüm yer tutur. Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il yalnız prezident seçkisinin tarixi deyil, həm də müstəqil Azərbaycanın siyasi inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi xarakterizə olunur.
Nəticə etibarilə, Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində Azərbaycanın beynəlxalq inteqrasiyası dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi ilə sıx bağlı olmuşdur. Xarici siyasətin milli maraqlar əsasında qurulması, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi, enerji və iqtisadi diplomatiyanın inkişafı, Azərbaycanın həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması ölkənin beynəlxalq mövqelərinin möhkəmlənməsinə yönəlmiş mühüm addımlar idi. Bu siyasət Azərbaycanın dünya dövlətləri ilə qarşılıqlı əlaqələrinin genişlənməsinə və müstəqil dövlət kimi beynəlxalq sistemdə daha fəal mövqe tutmasına şərait yaratmışdır.
Gülarə Sadıxova,
Bakı Slavyan Universitetinin baş müəllimi
